Từ 80 USD lên 4.970 USD/người sau 40 năm: Việt Nam đã đi được bao xa và còn thiếu điều gì để bứt phá?

40 năm đạt bước tiến lớn, nhưng tốc độ bứt phá chưa như kỳ vọng

Tại Hội thảo khoa học quốc gia “Đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên mới”, PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Kinh tế và Quản lý công, Trưởng khoa Kế hoạch phát triển, Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng, thành tựu của Việt Nam trong 40 năm qua là rất lớn. Từ mức thu nhập bình quân đầu người khoảng 80 USD năm 1986, đến năm 2025 con số này đã lên 4.970 USD, đưa Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình cao.

Tuy nhiên, khi đặt hành trình của Việt Nam bên cạnh các quốc gia và vùng lãnh thổ Đông Á, Đông Bắc Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Singapore, bức tranh đặt ra nhiều vấn đề cần suy ngẫm.

“Để trở thành nước tiên tiến, họ cũng chỉ mất tối đa khoảng 40 năm; có nước khoảng 30 năm, có nước khoảng 28 năm”, ông Sơn nói.

Nhìn lại quá trình chuyển đổi từ những năm 1990, PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng mô hình tăng trưởng của Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn.

Trong giai đoạn đầu, tăng trưởng chủ yếu dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ. Khi chuyển từ nước thu nhập thấp sang nước thu nhập trung bình thấp, Việt Nam chuyển sang mô hình tăng trưởng theo chiều rộng, dựa nhiều vào việc thu hút FDI và tham gia vào các hoạt động gia công.

Mô hình này giúp Việt Nam nhanh chóng mở rộng quy mô nền kinh tế, tạo việc làm và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Nhưng mặt trái là giá trị gia tăng do doanh nghiệp trong nước tạo ra vẫn thấp, trong khi những ngành sử dụng nhiều lao động vẫn chiếm tỷ trọng lớn.

“Giá trị gia tăng do các doanh nghiệp trong nước tạo ra còn rất thấp; các ngành sử dụng nhiều lao động vẫn là chủ yếu”, ông Sơn nhận xét.

Theo ông, Việt Nam hiện đã bắt đầu chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa vào hiệu quả và năng suất. Tuy nhiên, đóng góp của năng suất vẫn còn hạn chế, mới ở mức khoảng 48,6%, trong khi tốc độ tăng năng suất chưa cao.

Không thể chỉ “làm nhiều hơn”, phải tạo ra giá trị cao hơn

PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng từ nay đến năm 2045, Việt Nam phải thực hiện một cuộc chuyển đổi mạnh mẽ: từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng theo chiều sâu.

Động lực mới phải đến từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Quan trọng hơn, Việt Nam phải tạo ra những giá trị đặc thù do chính mình tạo ra, thay vì chỉ tham gia vào những công đoạn có giá trị gia tăng thấp trong chuỗi sản xuất toàn cầu.

“Đặc biệt, chúng ta phải tạo ra những giá trị đặc thù của Việt Nam, những giá trị do Việt Nam tạo ra”, ông nhấn mạnh.

Theo ông, kinh nghiệm của Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Singapore hay Hồng Kông (Trung Quốc) cho thấy vai trò rất lớn của các doanh nghiệp và thương hiệu nội địa mạnh, đặc biệt trong những ngành có hàm lượng công nghệ cao.

Vì vậy, bài toán của Việt Nam trong giai đoạn mới không chỉ là thu hút thêm FDI, mà phải làm sao để doanh nghiệp trong nước lớn lên, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và từng bước tạo ra những sản phẩm, công nghệ, thương hiệu mang giá trị riêng.

Một vấn đề khác được PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn nhấn mạnh là chất lượng thể chế. Dựa trên bộ Chỉ số quản trị toàn cầu (WGI), ông cho biết các chỉ số của Việt Nam hiện nằm trong khoảng từ -0,5 đến 0, trong khi thang điểm của bộ chỉ số này dao động từ -2,5 đến 2,5.

Đáng chú ý, một số chỉ số của Việt Nam còn khá thấp, như tiếng nói và trách nhiệm giải trình, hiệu quả của Chính phủ, chất lượng các quy định và pháp quyền.

7 trụ cột cho mô hình phát triển mới

Để thực hiện quá trình chuyển đổi, PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn đề xuất 7 yếu tố cần được chú trọng.

Thứ nhất, định hướng quốc gia và năng lực trung tâm. Việt Nam cần giải phóng và nuôi dưỡng năng lực trong nước thông qua tầm nhìn dài hạn, khả năng phối hợp hiệu quả, nắm bắt xu hướng toàn cầu và xây dựng sức mạnh để duy trì, đổi mới và phát triển.

Thứ hai, tự chủ, tích hợp và liên kết giữa Chính phủ, doanh nghiệp và khu vực công nghệ. Bộ máy chính quyền chuyên nghiệp, dựa trên pháp quyền, cần kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp và khu vực công nghệ.

Thứ ba, chính sách công nghiệp có trọng tâm, đi kèm kỷ luật hiệu quả. Nhà nước có thể hỗ trợ thông qua tín dụng, mua sắm và tiêu chuẩn, nhưng các chính sách ưu tiên doanh nghiệp trong nước cần có mốc thời gian và điều khoản kết thúc rõ ràng.

Thứ tư, phát triển nguồn nhân lực và năng lực mới. Điều này đòi hỏi đầu tư cho giáo dục, kỹ năng, khả năng tiếp nhận công nghệ và năng lực nghiên cứu, phát triển.

Thứ năm, cơ sở hạ tầng, tài chính phát triển và nền tảng kỹ thuật số. Việt Nam cần nâng cấp logistics, khả năng tiếp cận vốn, hạ tầng kỹ thuật và các nền tảng dùng chung như AI, IoT, dữ liệu đám mây để rút ngắn khoảng cách với các nước phát triển trong kỷ nguyên số.

Thứ sáu, mở cửa có chiến lược và hội nhập toàn cầu. Thu hút FDI vẫn quan trọng, nhưng phải đi cùng với xây dựng liên kết nội địa, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và nâng cấp năng lực doanh nghiệp trong nước.

Thứ bảy, quản trị dựa trên bằng chứng và đồng thuận xã hội.

Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn, đây là những thành tố cần được kết nối thành một mô hình phát triển thống nhất, thay vì triển khai rời rạc.

Thách thức lớn hơn nằm ở việc Việt Nam có thể nâng năng suất đến đâu, tạo ra bao nhiêu giá trị do chính doanh nghiệp trong nước làm chủ và có xây dựng được một thể chế đủ chất lượng để biến chính sách thành năng lực phát triển thực tế hay không.