Vì sao kim cương hiếm hơn vàng nhưng lại khó bán lại, cắt lỗ tới 30%? Chuyên gia giải mã nghịch lý

Vì sao nhiều người bán lại kim cương phải chấp nhận lỗ tới 30%?

Giai đoạn từ cuối tháng 5 đến giữa tháng 6/2026 được xem là một trong những thời điểm nhiều biến động của thị trường kim hoàn Việt Nam. Sự việc bắt đầu từ những thông tin lan truyền trên mạng xã hội liên quan đến Tiệm vàng Kim Lý, từ đó kéo theo hàng loạt diễn biến đáng chú ý trên thị trường kim cương.

Thương hiệu có thâm niên 44 năm này bị gọi tên trong một buổi phát sóng trực tiếp với cáo buộc thông tin giao dịch của viên kim cương giá trị cao không trùng khớp với mã số định danh quốc tế GIA - một mã số duy nhất được cấp bởi Viện Đá quý Hoa Kỳ (GIA). Dù Kim Lý nhanh chóng phát đi thông báo khẳng định uy tín gần nửa thế kỷ, cam kết hỗ trợ chi phí kiểm định độc lập và duy trì chính sách thu mua lại với mức chênh lệch danh nghĩa từ 5% đến 10%, sự trấn an này dường như đã quá muộn trước làn sóng hoài nghi đang dâng cao.

Ngay sau đó, một làn sóng bán tháo quy mô lớn bùng phát khi người dân xếp hàng dài để bán cắt lỗ, chấp nhận mức bốc hơi giá trị tới 30% chỉ để đổi lấy sự an toàn về dòng tiền. Nỗi sợ hãi nhanh chóng lan rộng, vượt khỏi phạm vi một cửa hàng và nhấn chìm toàn bộ thị trường kim cương tại TP.HCM vào cuộc khủng hoảng thanh khoản chưa từng có.

Khi niềm tin của người tiêu dùng bị ảnh hưởng, khách hàng tại nhiều thương hiệu khác cũng đồng loạt yêu cầu thu đổi, tạo áp lực lớn lên nguồn tiền phục vụ hoạt động mua lại của các doanh nghiệp kinh doanh kim cương.

Trước áp lực thanh khoản gia tăng, một số thương hiệu như Long Ngọc Luxury, Helia, PJA và Tâm Luxury đã tạm thời đóng cửa hoặc tạm dừng chính sách thu mua lại. Trong đó, Long Ngọc Luxury thông báo ngừng hoạt động do biến động thị trường vượt quá khả năng kiểm soát, còn Tâm Luxury cho biết lượng khách bán lại tăng đột biến khiến doanh nghiệp gặp khó khăn về dòng tiền.

Lý giải về hiện tượng người dân phải chịu mức cắt lỗ lên tới 30-50%, PGS.TS Nguyễn Khắc Giảng cho rằng có hai yếu tố chính tác động.

Thứ nhất, bản thân giá kim cương thực tế đã sụt giảm so với thời điểm mua. Ví dụ, một viên kim cương mua năm 2021 có thể đã giảm khoảng 25% giá trị thực. Nếu cửa hàng thực hiện đúng cam kết mua lại ở mức 80% giá trị hóa đơn cũ thì sẽ chịu lỗ ngay lập tức, bởi giá thị trường hiện tại chỉ còn khoảng 65-75%.

Thứ hai là yếu tố tâm lý đám đông. Khi quá nhiều người cùng đổ xô đi bán, các cửa hàng không thể huy động đủ lượng tiền mặt lên tới hàng chục, hàng trăm tỷ đồng trong thời gian ngắn để thu mua lại. Theo PGS.TS Nguyễn Khắc Giảng, việc bán lại kim cương phổ thông hầu như luôn chịu lỗ vì đây là hàng hóa tiêu dùng. Chỉ phân khúc đầu tư hướng tới những viên đá cực kỳ quý hiếm, có khả năng tăng giá trong tương lai, mới có thể mang lại lợi nhuận.

Một khía cạnh đáng lo ngại khác vừa được cơ quan điều tra hé lộ là hành vi xóa mã số GIA quốc tế để thay bằng mã nội địa nhằm trục lợi cá nhân. Dưới góc độ kỹ thuật, PGS.TS Nguyễn Khắc Giảng giải thích rằng việc tẩy xóa vệt khắc laser siêu vi trên cạnh thắt lưng của viên kim cương không phải là vấn đề quá khó đối với các thiết bị mài chuyên dụng, dù kim cương có độ cứng tuyệt đối là 10/10. Các đối tượng có thể mài nhẹ phần gờ để xóa dấu khắc cũ, sau đó đánh bóng và khắc mã số mới.

Hành vi này tuy làm giảm nhẹ khối lượng viên đá nhưng không ảnh hưởng nhiều đến cấu trúc vật lý. Mục đích chính là cấp một giấy kiểm định mới với những thông tin được "thổi phồng" về nước màu hoặc độ tinh khiết nhằm nâng giá trị viên đá lên gấp nhiều lần.

PGS.TS Nguyễn Khắc Giảng chỉ ra rằng chỉ cần nâng nước màu từ nước J lên nước D, giá trị viên đá có thể tăng gấp 2-3 lần. Đây là sự chênh lệch mà mắt thường không thể phân biệt nếu không có các thiết bị chuyên dụng.

Để tự bảo vệ mình, ông khuyến nghị người tiêu dùng nên trang bị kiến thức cơ bản và sử dụng phương pháp kiểm tra chéo tại các phòng thí nghiệm uy tín khác nhau, thay vì chỉ tin vào một tấm giấy chứng nhận duy nhất. Hiện nay, thế giới đánh giá kim cương theo tiêu chuẩn 4C gồm: Màu sắc (Color), Độ tinh khiết (Clarity), Trọng lượng (Carat) và Kỹ thuật cắt mài (Cut). Mỗi bậc chênh lệch ở bất kỳ yếu tố nào cũng có thể dẫn đến sự khác biệt rất lớn về giá trị.

Điều gì khiến kim cương khác vàng dù đều là tài sản giá trị?

Một nghịch lý thú vị cũng được PGS.TS Nguyễn Khắc Giảng phân tích là dù carbon - thành phần cấu tạo nên kim cương - phổ biến hơn vàng khoảng 50.000 lần trong vỏ Trái Đất, kim cương vẫn có giá trị cao hơn nhiều. Nguyên nhân nằm ở điều kiện hình thành cực kỳ khắc nghiệt.

Quy trình hình thành kim cương bắt đầu từ độ sâu khoảng 100 dặm dưới lòng đất (khoảng 160 kilômét) nơi nhiệt độ cao và áp suất đã kết tinh carbon thành kim cương thô. Trong những lục địa, kim cương bắt đầu hình thành ở độ sâu khoảng 150 km (90 dặm), nơi có áp suất khoảng 5 gigapascal và nhiệt độ khoảng 1200 độ C (2200 độ F).

Ngoài ra, phần lớn kim cương tự nhiên có độ tuổi từ một đến ba tỷ năm. Những viên kim cương có tuổi đời lâu nhất có niên đại hơn 3,5 tỷ năm, trong khi những viên trẻ nhất cũng đã ít nhất hàng trăm triệu năm tuổi.

Tổng sản lượng kim cương đạt phẩm cấp đá quý mỗi năm chỉ khoảng 2-3 tấn, quá nhỏ so với khoảng 3.500 tấn vàng được khai thác hằng năm.

Tuy nhiên, khác với vàng có tính thanh khoản và quy chuẩn thống nhất trên toàn cầu, kim cương lại phụ thuộc vào sự định giá phức tạp của các chuyên gia cùng các bảng giá tham chiếu tư nhân, khiến loại tài sản này khó trở thành tài sản dự trữ của các ngân hàng trung ương.

Thị trường kim cương hiện nay còn chịu áp lực từ sự trỗi dậy của kim cương nhân tạo (LGD), với mức giá chỉ bằng khoảng 1/5 đến 1/6 so với kim cương tự nhiên.

PGS.TS Nguyễn Khắc Giảng nhận thấy xu hướng tiêu dùng đang thay đổi khi kim cương nhân tạo ngày càng phổ biến và được ưa chuộng nhờ yếu tố bảo vệ môi trường. Mặc dù kim cương nhân tạo có các thuộc tính vật lý gần như giống hệt kim cương tự nhiên, các chuyên gia vẫn có thể phân biệt dựa trên những bao thể khoáng vật đặc trưng mà chỉ tự nhiên mới tạo ra trong quá trình hình thành. Những mẹo dân gian như hà hơi hay thả vào nước để phân biệt kim cương thật - giả hiện nay chỉ mang tính tham khảo, không thể thay thế các thiết bị quét quang học hiện đại.

Đưa ra khuyến nghị cho người tiêu dùng, PGS.TS Nguyễn Khắc Giảng nhấn mạnh ba nguyên tắc quan trọng khi mua kim cương.

Thứ nhất, người mua không nên chỉ dựa vào giấy kiểm định mà cần đánh giá chính viên đá thông qua việc kiểm tra chéo tại các phòng lab uy tín.

Thứ hai, cần thận trọng với những sản phẩm có giá quá rẻ, bởi đây có thể là dấu hiệu tiềm ẩn rủi ro về nguồn gốc hoặc chất lượng đã bị can thiệp.

Thứ ba, người mua cần xác định rõ mục đích sử dụng để lựa chọn phân khúc phù hợp, đồng thời yêu cầu nhà cung cấp có cam kết bảo hành và thu mua lại bằng các văn bản pháp lý đầy đủ, như hóa đơn đỏ.

Theo PGS.TS Nguyễn Khắc Giảng, giá trị của một viên kim cương không chỉ nằm ở bản thân viên đá mà còn ở tính minh bạch về nguồn gốc và độ xác thực của thông tin đi kèm. Vì vậy, người tiêu dùng cần trang bị kiến thức trước khi quyết định mua, thay vì chỉ bị thuyết phục bởi cảm xúc hoặc cách trưng bày tại showroom.