Vị vua đặt nền móng cho 'đế chế' Trung Hoa suốt hơn 2.000 năm, là Hoàng đế đầu tiên thống nhất đất nước
Sau khi thống nhất 6 nước chư hầu, vị vua này đã đưa ra quyết định xây dựng mô hình quận huyện, đặt nền móng cho cơ chế trung ương tập quyền được các triều đại Trung Hoa kế thừa suốt hơn 2.000 năm.
Sinh năm 259 TCN tại Hàm Đan, nước Triệu, Doanh Chính là con trai của Tần Trang Tương Vương và Triệu Cơ. Năm 13 tuổi, ông kế vị ngai vàng nước Tần, nhưng quyền lực khi đó chủ yếu nằm trong tay Lã Bất Vi, một chính trị gia có ảnh hưởng lớn tại triều đình.
Đến năm 22 tuổi, Doanh Chính chính thức nắm quyền và bắt đầu đẩy mạnh tham vọng thống nhất các nước chư hầu. Từ một quốc gia nằm ở phía Tây, nước Tần dưới sự lãnh đạo của ông lần lượt đánh bại Hàn, Triệu, Ngụy, Sở, Yên và Tề.
Chiến dịch thống nhất kéo dài hơn một thập kỷ, kết thúc vào năm 221 TCN với sự sụp đổ của nước Tề. Sau khi hoàn tất việc chinh phục 6 nước, Doanh Chính tự xưng là Tần Thủy Hoàng, trở thành vị hoàng đế đầu tiên của Trung Hoa thống nhất.
Nhưng việc thống nhất lãnh thổ mới chỉ là bước đầu. Trước một đế chế rộng lớn với nhiều cộng đồng, văn hóa và phong tục khác nhau, bài toán cấp thiết đối với Tần Thủy Hoàng là xây dựng một bộ máy đủ khả năng kiểm soát và điều hành toàn bộ lãnh thổ từ trung ương.
Đây cũng là lúc cuộc cải cách hành chính quan trọng nhất của ông được triển khai.
Sau khi thống nhất, một số quan lại đề xuất khôi phục mô hình phân phong chư hầu từng tồn tại dưới các triều đại trước, theo đó hoàng thân và quý tộc được trao quyền cai quản từng vùng. Tuy nhiên, Tần Thủy Hoàng lo ngại việc trao quá nhiều quyền lực cho các thế lực địa phương có thể tạo ra những trung tâm quyền lực mới, đe dọa sự thống nhất của đế chế.
Theo đề xuất của Tể tướng Lý Tư, ông lựa chọn mô hình quận huyện, trong đó chính quyền trung ương trực tiếp quản lý các địa phương thay vì trao quyền cai trị theo chế độ cha truyền con nối.
Ban đầu, nhà Tần chia lãnh thổ thành 36 quận, sau mở rộng lên 40 quận. Đứng đầu mỗi quận là 3 chức quan đảm nhiệm những nhiệm vụ khác nhau: quận thú phụ trách hành chính, quận úy phụ trách quân sự và quận giám đảm nhiệm công tác giám sát.
Các quận tiếp tục được chia thành huyện. Bộ máy tại cấp huyện cũng được tổ chức với những chức quan riêng, gồm huyện lệnh, huyện thừa và huyện úy, tạo thành hệ thống quản lý nhiều tầng từ trung ương xuống địa phương.
Điểm quan trọng của mô hình này là các quan chức địa phương không được mặc nhiên truyền lại chức vụ cho con cháu. Họ do triều đình bổ nhiệm, điều chuyển hoặc bãi miễn, qua đó giúp quyền lực địa phương nằm dưới sự kiểm soát trực tiếp của trung ương.
Cách tổ chức này tạo ra sự thay đổi căn bản so với mô hình phân quyền trước đó. Thay vì để các lãnh địa hình thành những trung tâm quyền lực riêng, nhà Tần xây dựng một bộ máy hành chính thống nhất, trong đó mệnh lệnh từ trung ương có thể được triển khai xuyên suốt xuống các địa phương.
Mô hình quận huyện sau đó trở thành một trong những di sản thể chế có ảnh hưởng lâu dài nhất của thời Tần. Dù triều đại này chỉ tồn tại trong thời gian tương đối ngắn, nguyên tắc chính quyền trung ương trực tiếp bổ nhiệm và kiểm soát quan lại địa phương tiếp tục được nhiều triều đại Trung Quốc kế thừa và điều chỉnh trong hơn 2.000 năm.
Song cải cách của Tần Thủy Hoàng không chỉ dừng ở tổ chức bộ máy nhà nước. Sau khi thống nhất, ông còn tiến hành một loạt biện pháp nhằm đồng bộ hóa đế chế, từ tiêu chuẩn đo lường, tiền tệ đến chữ viết, qua đó tạo điều kiện thuận lợi hơn cho quản lý hành chính và hoạt động kinh tế.
Ông cũng thúc đẩy việc xây dựng cơ sở hạ tầng, mở rộng hệ thống đường sá và tăng cường kết nối giữa các khu vực. Những chính sách này góp phần củng cố quyền lực trung ương và tạo ra một không gian kinh tế, hành chính thống nhất trên lãnh thổ rộng lớn.
Tuy nhiên, triều Tần cũng áp dụng nhiều chính sách cai trị hà khắc và huy động nguồn lực quy mô lớn để phục vụ các công trình cùng chiến dịch quân sự, khiến xã hội chịu gánh nặng nặng nề. Triều đại này sụp đổ chỉ vài năm sau khi Tần Thủy Hoàng qua đời.
Dù vậy, ảnh hưởng của ông không kết thúc cùng triều Tần. Việc thống nhất lãnh thổ và đặc biệt là xây dựng mô hình hành chính tập quyền đã tạo ra một khuôn mẫu quản trị được các triều đại sau tiếp tục kế thừa.
Vì thế, Tần Thủy Hoàng không chỉ được nhớ đến với vai trò người đầu tiên thống nhất Trung Hoa, mà còn bởi những cải cách đã định hình cách tổ chức nhà nước Trung Quốc trong nhiều thế kỷ tiếp theo. Di sản lớn nhất của ông nằm ở việc biến một lãnh thổ vừa được thống nhất về quân sự thành một đế chế có bộ máy quản trị tập trung và thống nhất.
