Việt Nam phát hiện thuyền cổ gần 2.000 năm tuổi, hé lộ giả thuyết về 'thủy đài' phục vụ nghi lễ

Hội thảo “Thông báo những phát hiện mới về khảo cổ học toàn quốc” lần thứ 61 năm 2026 diễn ra trong hai ngày 15-16/10 tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (Hà Nội), thu hút đông đảo nhà khoa học, nhà nghiên cứu với gần 400 bài viết. Các bài tham luận xoay quanh 5 lĩnh vực: Khảo cổ học tiền sử, khảo cổ học sơ sử và nhà nước sớm, khảo cổ học lịch sử, khảo cổ học Champa - Óc Eo và khảo cổ học dưới nước, góp phần làm phong phú nguồn tư liệu nghiên cứu lịch sử và văn hóa Việt Nam qua nhiều thời kỳ.

Trong số các báo cáo tại hội thảo, nghiên cứu của Trung tâm Khảo cổ học dưới nước về thuyền cổ ở Bắc Ninh thu hút sự chú ý với những phân tích về cấu trúc, kỹ thuật chế tác và dấu tích thực vật.

Nhóm nghiên cứu đưa ra giả thuyết tổ hợp thuyền có thể từng được sử dụng như một “thủy đài” phục vụ nghi lễ, thay vì chỉ làm phương tiện di chuyển trên sông nước.

Giả thuyết này dựa trên đặc điểm kết cấu của tổ hợp thuyền và khả năng từng có một bộ phận nối phía trên. Nếu được xác nhận, kết cấu này có thể tạo thành mặt bằng phục vụ các nghi lễ hoặc hoạt động rước tượng trên sông, gắn với đời sống tín ngưỡng của cư dân xưa tại khu vực chùa Dâu.

Tuy nhiên, phần kết cấu phía trên hiện không còn dấu tích, khiến công năng ban đầu của hiện vật vẫn là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, đối chiếu với các tư liệu khảo cổ khác.

Để tìm hiểu nguồn gốc và mục đích sử dụng của thuyền, các nhà khảo cổ đã tiến hành nghiên cứu cấu trúc, vật liệu và bối cảnh phát hiện.

Thuyền cổ được phát hiện vào đầu năm 2025, khi người dân cải tạo ao nuôi cá tại khu phố Công Hà (phường Hà Mãn, thị xã Thuận Thành nay là phường Song Liễu, thành phố Bắc Ninh).

Vị trí khai quật nằm trên dòng sông Dâu, một nhánh của sông Thiên Đức, gần thành cổ Luy Lâu. Sau khi phát hiện được báo cáo, thành phố Bắc Ninh phối hợp với Viện Khảo cổ học tiến hành khai quật khẩn cấp từ ngày 3/3 đến 3/4/2025, trên diện tích khoảng 300m2.

Qua khảo sát, các nhà khoa học xác định hiện vật gồm hai thân thuyền gỗ đặt song song, liên kết với nhau thành một tổ hợp. Trong đó, một thân thuyền có chiều dài khoảng 16m, chiều rộng còn lại khoảng 2m. Phần đáy được tạo theo dạng độc mộc, các bộ phận liên kết bằng hệ thống mộng và chốt gỗ.

Đáng chú ý, kết cấu được ghi nhận không sử dụng đinh kim loại, cho thấy kỹ thuật ghép nối đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên độ liên kết giữa các bộ phận của tổ hợp thuyền.

Bên cạnh giả thuyết dùng làm “thủy đài” phục vụ nghi lễ, khả năng tổ hợp thuyền từng được sử dụng để vận chuyển hàng hóa đường thủy cũng từng được đặt ra trong quá trình nghiên cứu.

Một căn cứ quan trọng khác là kết quả phân tích niên đại. Tại Hội thảo “Thông báo những phát hiện mới về khảo cổ học toàn quốc” lần thứ 60 năm 2025, PGS.TS Nguyễn Quang Miên thuộc Viện Khảo cổ học công bố kết quả phân tích carbon phóng xạ C14 đối với mẫu gỗ, xác định niên đại khoảng thế kỷ II, cách ngày nay gần 2.000 năm trước, thuộc giai đoạn Đông Sơn muộn.

Chuyên gia cũng sử dụng kính hiển vi kỹ thuật số để khảo sát cấu trúc vân gỗ, qua đó nhận định vật liệu thuộc loại cây thân gỗ lớn, sinh trưởng lâu năm trong môi trường nhiệt đới. Trước khi phân tích, mẫu gỗ được xử lý nhằm loại bỏ tạp chất để bảo đảm độ tin cậy của kết quả.

Dù đã có căn cứ xác định niên đại, nguồn gốc và mục đích sử dụng của tổ hợp thuyền vẫn cần được nghiên cứu thêm. Các nhà khoa học đang đối chiếu kết quả định tuổi với đặc điểm cấu trúc, kỹ thuật ghép nối và bối cảnh khảo cổ để làm rõ liệu hiện vật có kế thừa truyền thống đóng thuyền thời Đông Sơn hay mang những đặc điểm của một loại phương tiện phục vụ mục đích khác. Những phân tích này cũng góp phần đánh giá giả thuyết tổ hợp thuyền từng được sử dụng làm “thủy đài” phục vụ nghi lễ.

Song song với việc nghiên cứu cấu trúc và công năng, phân tích trầm tích trên hai thân thuyền cung cấp thêm manh mối về môi trường tự nhiên và hoạt động của cư dân xưa.

Theo thông tin công bố ngày 21/10/2026, các nhà khoa học ghi nhận hơn 5.000 mẫu hạt và quả cổ (gồm cả các hạt nguyên vẹn và mảnh vỡ vỏ hạt) và ít nhất 20 nhóm phân loại thực vật.

Đây là nguồn tư liệu có thể giúp tìm hiểu hệ thực vật trong khu vực, đồng thời gợi mở những hướng nghiên cứu về nguồn thực phẩm và hoạt động trao đổi hàng hóa bằng đường thủy thời cổ đại.

Tuy nhiên, để xác định liệu những dấu tích này có phải là thực vật từng được vận chuyển trên thuyền hay không, các nhà nghiên cứu cần tiếp tục phân tích thành phần và nguồn gốc mẫu vật, phân biệt chúng với những tàn tích tích tụ tự nhiên trong quá trình hình thành di tích. Khi kết hợp các kết quả này với dữ liệu niên đại và kỹ thuật chế tác, giới khảo cổ có thêm cơ sở để từng bước làm sáng tỏ lịch sử của thuyền cổ ở Bắc Ninh.

Nghiên cứu về thuyền cổ Hà Mãn cũng nằm trong bức tranh rộng hơn của khảo cổ học dưới nước tại Việt Nam. Những phát hiện như mảnh mái chèo có niên đại thế kỷ X ở khu vực chùa Bà Ngô (Ninh Bình) hay các nghiên cứu về mô hình ghe ngo và mắt thuyền của người Khmer, cung cấp thêm tư liệu về kỹ thuật chế tác, hoạt động đường thủy và ý nghĩa văn hóa của thuyền trong các cộng đồng cư dân.

Với niên đại gần 2.000 năm, kết cấu song thân hiếm gặp và những dấu tích thực vật phong phú, thuyền cổ Hà Mãn là phát hiện có giá trị đối với việc nghiên cứu lịch sử vùng Luy Lâu.

Trong thời gian tới, việc tiếp tục phân tích mẫu vật, đối chiếu kỹ thuật chế tác và làm rõ cấu trúc phía trên sẽ giúp xác định chính xác hơn công năng của hiện vật. Giả thuyết về “thủy đài” hiện chưa thể xem là kết luận cuối cùng, nhưng đã mở ra hướng nghiên cứu đáng chú ý về mối liên hệ giữa giao thông đường thủy và đời sống nghi lễ của cư dân Việt Nam thời cổ đại.