Xe điện BYD vượt Tesla, chuyên gia Phạm Chi Lan chỉ cách Trung Quốc tạo siêu doanh nghiệp nội địa dẫn dắt nền kinh tế

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu cạnh tranh ngày càng khốc liệt, việc hình thành những tập đoàn kinh tế quy mô lớn được xem là một trong những lực lượng tiên phong, góp phần dẫn dắt sự phát triển của quốc gia. Nhìn ra thế giới, kinh nghiệm từ các nền kinh tế châu Á như Trung Quốc và Hàn Quốc mang lại nhiều bài học đáng chú ý cho Việt Nam.

Phân tích câu chuyện thành công của Trung Quốc, trong talkshow "Xe điện BYD vượt Tesla – Đâu là bí kíp Trung Quốc tạo siêu doanh nghiệp?", chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan nhắc lại tư duy nổi tiếng của cố lãnh đạo Đặng Tiểu Bình: chấp nhận để một bộ phận người dân và một số vùng miền làm giàu trước. Theo bà, đây cũng là một phần trong cách Trung Quốc tạo động lực cho nền kinh tế phát triển, từ đó từng bước hình thành những doanh nghiệp lớn như Huawei hay Alibaba, vốn xuất phát từ quy mô nhỏ.

Từ BYD vượt Tesla đến cách Trung Quốc, Hàn Quốc tạo tập đoàn lớn

Trong những năm đầu mở cửa, Trung Quốc tận dụng mạnh nguồn lực từ đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), có thời điểm khu vực này đóng góp tới 26% GDP và kim ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, Trung Quốc không chỉ dựa vào nguồn lực bên ngoài mà đồng thời tận dụng quá trình hợp tác để học hỏi kinh nghiệm, công nghệ và phương thức quản lý từ các đối tác nước ngoài. Từ đó, nước này từng bước phát triển lực lượng doanh nghiệp trong nước, giúp doanh nghiệp nội địa ngày càng vươn lên và giảm dần sự phụ thuộc vào khu vực FDI. Kết quả là tỷ trọng xuất khẩu của khối FDI giảm xuống còn khoảng 10% đến 12%.

Theo chuyên gia Phạm Chi Lan, một điểm đáng chú ý khác là các tập đoàn lớn của Trung Quốc tập trung cao độ vào những lĩnh vực thế mạnh cốt lõi thay vì dàn trải sang quá nhiều ngành nghề.

Điển hình là BYD. Từng đứng trước nguy cơ phá sản, hãng xe điện này đã bứt phá và vượt Tesla về doanh số toàn cầu nhờ chính sách trợ giá xe điện, ưu tiên thị trường nội địa và đầu tư đồng bộ hạ tầng sạc của Chính phủ Trung Quốc.

Chuyên gia Phạm Chi Lan đánh giá việc Chính phủ Trung Quốc hỗ trợ cứu doanh nghiệp trong những thời điểm khó khăn là một lựa chọn khôn ngoan, nhưng hướng đến những doanh nghiệp còn khả năng phục hồi và hoạt động trong các ngành nghề có triển vọng phát triển bền vững, thay vì hỗ trợ tùy tiện hay dựa trên quan hệ thân hữu.

Bên cạnh Trung Quốc, mô hình phát triển các tập đoàn kinh tế (chaebol) của Hàn Quốc dưới thời Tổng thống Park Chung-hee cũng mang lại nhiều bài học đáng chú ý.

Sau chiến tranh, Chính phủ Hàn Quốc chủ động lựa chọn những doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh tốt nhất lúc bấy giờ như Samsung, Hyundai, LG hay Daewoo để tập trung nguồn lực hỗ trợ.

Samsung ban đầu chỉ sản xuất ba mặt hàng đơn giản là tơ sợi, bột ngọt và đường. Để tạo điều kiện cho doanh nghiệp bứt phá, Chính phủ Hàn Quốc đã giao lại các cơ sở hạ tầng bị tàn phá mà không thu tiền, hỗ trợ nguồn vốn vay, đồng thời duy trì các cuộc sinh hoạt hàng tháng giữa Tổng thống, các bộ, ngành, giới trí thức và doanh nghiệp nhằm kịp thời tháo gỡ những vướng mắc về thể chế.

Theo chuyên gia Phạm Chi Lan, điểm đặc biệt quan trọng trong chính sách hỗ trợ của Hàn Quốc là nguồn lực luôn đi kèm những điều kiện khắt khe. Trong vòng ba năm, doanh nghiệp tiếp nhận hỗ trợ phải chứng minh hiệu quả bằng việc tạo ra sản phẩm có khả năng xuất khẩu và cạnh tranh trên thị trường toàn cầu. Nếu không đạt yêu cầu, doanh nghiệp buộc phải trả lại toàn bộ nguồn lực cho Nhà nước.

Chính áp lực này, cùng với quyết định chiến lược chuyển hướng tập trung tối đa vào công nghệ cao, đã góp phần giúp Samsung vươn lên trở thành tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới.

Bên cạnh nỗ lực của doanh nghiệp, Chính phủ Hàn Quốc còn xây dựng hệ thống các viện nghiên cứu kinh tế, công nghệ và tài trợ học bổng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao ở nước ngoài, qua đó tạo thêm nền tảng hỗ trợ cho doanh nghiệp.

Việt Nam cần “đại bàng” nhưng không để doanh nghiệp nhỏ bị bỏ lại

Nhìn lại quá trình phát triển của Việt Nam, chuyên gia Phạm Chi Lan cho rằng trong nhiều năm qua, nền kinh tế có xu hướng phát triển cào bằng giữa các vùng miền và ngành nghề nhằm tạo ra một sân chơi bình đẳng. Tuy nhiên, cách tiếp cận này vô hình trung khiến nguồn lực chưa được tập trung đủ để hình thành những "sếu đầu đàn" hay những nhà tiên phong dẫn dắt nền kinh tế.

Trước đây, Việt Nam từng thử nghiệm lựa chọn các tổng công ty nhà nước để nâng cấp thành những tập đoàn kinh tế. Tuy nhiên, việc mở rộng hoạt động sang nhiều ngành nghề khác nhau cũng đặt ra không ít thách thức về năng lực quản trị.

Trường hợp tiêu biểu là Vinashin. Từ một tổng công ty đóng tàu chuyên ngành, doanh nghiệp phát triển thành hàng trăm công ty con hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau, dẫn tới quá tải về năng lực quản trị và thất bại.

Chuyên gia Phạm Chi Lan cho rằng, dù được dồn bao nhiêu nguồn lực, một tập đoàn cũng không thể điều hành hiệu quả hàng trăm doanh nghiệp hoạt động trong vô số ngành nghề không thuộc lĩnh vực cốt lõi.

Hiện nay, khối doanh nghiệp lớn tại Việt Nam chỉ chiếm hơn 2% tổng số doanh nghiệp nhưng lại nắm giữ tới 70% nguồn vốn, đồng thời đóng góp phần lớn nguồn thu ngân sách và động lực tăng trưởng cho toàn nền kinh tế. Trong đó, khối doanh nghiệp nhà nước chiếm khoảng 28% thu ngân sách, còn các tập đoàn tư nhân như Vingroup hay FPT cũng nộp hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi năm.

Dù quy mô vẫn còn nhỏ so với các tập đoàn toàn cầu, Việt Nam đã ghi nhận những doanh nghiệp tiên phong dám vươn ra thị trường thế giới.

Viettel là một ví dụ điển hình khi chủ động bước ra khỏi mô hình viễn thông truyền thống. Doanh nghiệp này đã đầu tư lớn cho nghiên cứu và phát triển (R&D), tự chủ sản xuất thiết bị 5G, chip bán dẫn, hệ thống radar, đồng thời xuất khẩu công nghệ sang 10 quốc gia với hơn 140 triệu khách hàng.

Trong khi đó, FPT chuyển dịch từ giai đoạn gia công phần mềm giá rẻ sang làm chủ công nghệ phần mềm, trí tuệ nhân tạo (AI) và bán dẫn; thành lập Đại học FPT để đào tạo nhân lực và ký kết hợp đồng 200 triệu USD xây dựng nhà máy AI Factory cùng Nvidia.

Ở lĩnh vực công nghiệp chế tạo, Thaco dưới sự dẫn dắt của ông Trần Bá Dương đã biến vùng đất cát trắng Chu Lai thành trung tâm cơ khí đa dụng lớn nhất nước, tự phát triển công nghiệp phụ trợ ô tô và xuất khẩu sản phẩm tới hơn 40 quốc gia.

Trong ngành thép, Tập đoàn Hòa Phát thể hiện tinh thần dám nghĩ dám làm khi đầu tư hàng tỷ USD vào Khu liên hợp Dung Quất ngay trong thời điểm thị trường lao dốc, qua đó đáp ứng nhu cầu thép đa dạng của đất nước và vươn lên top đầu khu vực.

Đối với xe điện, quyết định bù lỗ hàng tỷ USD của Vingroup dành cho VinFast được chuyên gia Phạm Chi Lan đánh giá là bước đi táo bạo, thể hiện ý chí và tinh thần dân tộc lớn nhằm xây dựng ngành công nghiệp ô tô cho Việt Nam.

Một vấn đề lớn được đặt ra khi phát triển các tập đoàn kinh tế quy mô lớn là liệu những "đại bàng" công nghệ có lấn át không gian phát triển của hơn 900.000 doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ, nhóm chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp và sử dụng 80% lực lượng lao động, hay không.

Trả lời câu hỏi này, chuyên gia Phạm Chi Lan nhấn mạnh nền kinh tế Việt Nam cần phát triển theo nguyên lý "đàn sếu bay" của Nhật Bản.

Theo mô hình này, nền kinh tế cần những con sếu đầu đàn thực sự mạnh mẽ, giỏi tìm hướng đi để dẫn dắt, đồng thời cần cả đàn sếu nhỏ đủ khỏe mạnh để bay theo sau, tạo nên sức mạnh tổng hợp.

Doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ không nên được nhìn nhận theo quan hệ "cá lớn nuốt cá bé", mà cần hình thành mối quan hệ cộng sinh, cùng chung sống và hỗ trợ lẫn nhau trong một hệ sinh thái kinh tế thống nhất. Các tập đoàn lớn giữ vai trò hạt nhân kiến tạo, chia sẻ công nghệ, chuẩn hóa quy trình và bao tiêu đơn hàng cho các doanh nghiệp vệ tinh.

Thực tế, nhiều tập đoàn tại Việt Nam đã bước đầu hình thành những mô hình liên kết hệ sinh thái hiệu quả. Viettel đã chia nhỏ các module phần cứng và thiết bị 5G để đặt hàng các doanh nghiệp nhỏ sản xuất trong nước. Thaco xây dựng cụm công nghiệp phụ trợ tại Chu Lai, kéo theo hàng trăm doanh nghiệp vệ tinh cùng phát triển.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, Vinamit liên kết chặt chẽ với hàng loạt nhà vườn để tạo nguồn trái cây chế biến xuất khẩu ra thị trường toàn cầu.

Chuyên gia Phạm Chi Lan cho rằng Nhà nước cần ủng hộ sự đa dạng của các mô hình kinh doanh, khuyến khích các tập đoàn lớn chủ động đầu tư, hướng dẫn và đồng hành cùng doanh nghiệp nhỏ.

Về phía doanh nghiệp nhỏ, bà khuyến nghị cần chủ động nâng cao năng lực quản trị, chuẩn hóa sổ sách kế toán và sẵn sàng tinh thần học hỏi để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe khi tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đối với những người trẻ có khát vọng khởi nghiệp, chuyên gia Phạm Chi Lan khuyên nên kiên trì tích lũy năng lực thực tế, học hỏi qua công việc trước khi thành lập doanh nghiệp riêng.