Cú lừa thế kỷ: Nhà khoa học Pháp công bố ảnh ngôi sao cách Trái Đất 4,2 năm ánh sáng, hóa ra chỉ là... lát xúc xích

Theo CNN, cuối tháng 7/2022, ông Étienne Klein, nhà vật lý kiêm Giám đốc nghiên cứu tại Ủy ban Năng lượng Nguyên tử và Năng lượng Thay thế Pháp (CEA), gây chú ý khi đăng tải trên Twitter, nay là mạng xã hội X, một hình ảnh được giới thiệu là ngôi sao Proxima Centauri.

Bức hình cho thấy một vật thể hình tròn màu đỏ cam nổi bật trên nền đen, với những mảng sáng tối và hoa văn phức tạp. Nhìn thoáng qua, nó có thể khiến người xem liên tưởng đến những hình ảnh thiên thể thường được các cơ quan vũ trụ công bố.

Trong bài đăng, ông Klein khẳng định đây là Proxima Centauri, ngôi sao gần Mặt Trời nhất, nằm cách Trái Đất khoảng 4,2 năm ánh sáng, được kính viễn vọng không gian James Webb ghi lại. Nhà khoa học còn ca ngợi mức độ chi tiết của hình ảnh, cho rằng những quan sát mới đang liên tục mở ra hiểu biết về vũ trụ.

Với uy tín của một nhà vật lý nổi tiếng và tài khoản có hơn 91.000 người theo dõi, bài đăng nhanh chóng thu hút sự chú ý. Hàng nghìn người đã chia sẻ, bình luận và tin rằng họ đang được chiêm ngưỡng một thành tựu mới của kính viễn vọng James Webb.

Thời điểm đó, James Webb vừa bắt đầu công bố những hình ảnh khoa học đầu tiên về vũ trụ, khiến công chúng đặc biệt quan tâm đến các bức ảnh thiên văn có độ chi tiết cao.

Tuy nhiên, sự thật phía sau bức ảnh hoàn toàn khác những gì người xem tưởng tượng.

Vật thể màu đỏ được giới thiệu là ngôi sao cách Trái Đất hàng nghìn tỷ km thực chất chỉ là một lát xúc xích chorizo của Tây Ban Nha, được chụp trên nền đen. Đây là loại xúc xích có màu đỏ đặc trưng, với những mảng mỡ trắng phân bố xen kẽ, khiến hình ảnh mặt cắt của nó có thể gợi liên tưởng đến một thiên thể xa xôi.

Trò đùa gây tranh cãi

Sau khi bài đăng lan truyền rộng rãi, ông Klein tiếp tục chia sẻ những dòng trạng thái hài hước, ám chỉ rằng người xem đã bị đánh lừa bởi một hình ảnh tưởng như rất thuyết phục.

Nhà vật lý đề cập đến hiện tượng thiên kiến nhận thức, khi con người có xu hướng diễn giải thông tin dựa trên những kỳ vọng hoặc niềm tin sẵn có. Ông còn đùa rằng theo hiểu biết của ngành vũ trụ học hiện đại, không có vật thể nào liên quan đến xúc xích Tây Ban Nha tồn tại ngoài Trái Đất.

Dù vậy, không phải người theo dõi nào cũng nhận ra ý định hài hước đằng sau bài đăng ban đầu.

Nhiều người bày tỏ sự thất vọng khi biết một nhà khoa học có ảnh hưởng đã cố tình đưa ra thông tin sai lệch, nhất là trong thời điểm những bức ảnh giả mạo và nội dung gây hiểu nhầm đang lan truyền mạnh trên mạng xã hội.

Một số ý kiến cho rằng việc sử dụng uy tín chuyên môn để khiến công chúng tin vào hình ảnh không có thật có thể làm suy giảm niềm tin đối với giới khoa học.

Trước làn sóng phản ứng, ông Klein đã phải giải thích rõ đây là một trò đùa có chủ đích.

Theo nhà vật lý, thông điệp ông muốn truyền tải không nằm ở bức ảnh xúc xích, mà ở cách con người tiếp nhận những thông tin được đưa ra bởi người có thẩm quyền hoặc vị thế chuyên môn. Ông cho rằng mọi người cần cảnh giác với sức thuyết phục của hình ảnh, đồng thời không nên mặc nhiên tin tưởng một tuyên bố chỉ vì nó đến từ người được đánh giá là có uy tín.

Ngày 3/8/2022, ông Klein tiếp tục đăng lời xin lỗi tới những người cảm thấy bị xúc phạm hoặc khó chịu vì trò đùa.

Ông giải thích mục đích ban đầu là khuyến khích công chúng thận trọng trước những hình ảnh có vẻ tự giải thích được mọi thứ, nhưng thực tế có thể bị đặt trong bối cảnh sai lệch.

Lời xin lỗi phần nào khép lại cuộc tranh cãi, song câu chuyện vẫn thu hút sự quan tâm vì cho thấy một bức ảnh đơn giản có thể dễ dàng được hiểu thành hình ảnh khoa học khi đi kèm lời giới thiệu đủ thuyết phục.

Đăng ảnh thiên hà thật để đính chính

Sau khi thừa nhận trò đùa, ông Klein tiếp tục chia sẻ một hình ảnh thiên văn khác, lần này là thiên hà Bánh xe (Cartwheel Galaxy), đồng thời nhấn mạnh đây mới thực sự là ảnh do kính viễn vọng không gian James Webb ghi lại.

Hình ảnh được Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) công bố ngày 2/8/2022, cho thấy thiên hà Bánh xe với cấu trúc đặc biệt gồm các vòng sáng bao quanh vùng trung tâm. Theo NASA, thiên hà này nằm cách Trái Đất khoảng 500 triệu năm ánh sáng, thuộc chòm sao Nhà điêu khắc. Hình dạng giống một bánh xe của thiên hà được hình thành sau một vụ va chạm tốc độ cao giữa 2 thiên hà trong quá khứ.

Dữ liệu từ James Webb cho phép các nhà khoa học quan sát rõ hơn những vùng hình thành sao, bụi vũ trụ và hoạt động xung quanh lỗ đen ở trung tâm thiên hà.

Khác với hình ảnh xúc xích được ông Klein sử dụng để trêu đùa người theo dõi, bức ảnh thiên hà Bánh xe là sản phẩm của quá trình quan sát và xử lý dữ liệu từ các thiết bị khoa học chuyên dụng.

James Webb là kính viễn vọng không gian được phát triển bởi NASA với sự hợp tác của Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) và Cơ quan Vũ trụ Canada (CSA). Kính được phóng vào không gian ngày 25/12/2021 và bắt đầu công bố loạt hình ảnh khoa học đầu tiên vào tháng 7/2022.

Nhờ khả năng quan sát trong vùng ánh sáng hồng ngoại, James Webb có thể nghiên cứu các thiên hà xa xôi, những vùng hình thành sao bị bụi che khuất và thành phần khí quyển của một số hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời.

Chính những hình ảnh có màu sắc và cấu trúc khác thường do kính viễn vọng này cung cấp đã tạo ra sự quan tâm lớn từ công chúng.

Tuy nhiên, vụ việc liên quan đến nhà khoa học Pháp cũng cho thấy hình ảnh có sức thuyết phục cao đến mức nào khi được gắn với một nguồn tin có vẻ đáng tin cậy.