Đề xuất lập 'chợ điện' thời gian thực, AI giúp rút ngắn 70% thời gian đàm phán
Ông Lê Ngọc Ánh Minh, Chủ tịch Câu lạc bộ Hydrogen Việt Nam - ASEAN, đề xuất xây dựng sàn giao dịch mua bán điện trực tiếp (DPPA) ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), nhằm kết nối nhà sản xuất và khách hàng tiêu thụ điện, tháo gỡ các vướng mắc về giá, hợp đồng và tài chính trong quá trình chuyển dịch năng lượng.

Tại Diễn đàn “Năng lượng cho phát triển bền vững” diễn ra chiều 19/11 tại TP.HCM, dưới sự chỉ đạo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), ông Lê Ngọc Ánh Minh cho rằng ngành năng lượng trong nước đang chịu sức ép ngày càng lớn khi nguồn nhiên liệu hóa thạch nội địa suy giảm, đặc biệt là sản lượng khai thác từ các mỏ khí tự nhiên.
Điều này buộc Việt Nam gia tăng nhập khẩu nhiên liệu, trong khi biến động địa chính trị khiến giá đầu vào khó dự báo và chi phí vận hành hệ thống tăng cao.
Theo ông Minh, quá trình thu hút vốn cho các dự án năng lượng sạch hiện gặp ba nhóm vướng mắc chính.
Thứ nhất là cơ chế giá điện và hợp đồng mua bán điện trực tiếp. Dù quy định về DPPA đã được ban hành, nhiều hướng dẫn kỹ thuật vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Khung giá điện, phương pháp tính chi phí bù trừ dịch vụ khi sử dụng lưới điện quốc gia và các thủ tục triển khai chưa được quy định đầy đủ. Điều này khiến nhà phát triển dự án khó xây dựng phương án tài chính, tính toán hiệu quả đầu tư và thời gian thu hồi vốn.
Thứ hai là hạn chế về nguồn vốn và cơ chế tài chính ưu đãi. Các dự án năng lượng xanh thường đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn, trong khi doanh nghiệp cần thêm các gói tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi và chính sách miễn, giảm thuế dài hạn để giảm áp lực tài chính. Việt Nam đã tham gia Chương trình Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Công bằng (JETP) với cam kết hỗ trợ tài chính quy mô lớn từ quốc tế, nhưng tiến độ giải ngân và triển khai nguồn vốn này trên thực tế vẫn còn thấp.
Thứ ba là thiếu hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật đồng bộ. Với những lĩnh vực công nghệ mới như sản xuất và ứng dụng hydrogen xanh, Việt Nam chưa có đầy đủ hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia. Khoảng trống này khiến quá trình chuẩn bị đầu tư gặp khó khăn, đồng thời làm gia tăng tâm lý thận trọng của các tập đoàn quốc tế.
Đề xuất sàn giao dịch DPPA tích hợp 4 phân hệ công nghệ
Để tháo gỡ những vướng mắc về cơ chế giá và đàm phán hợp đồng, ông Minh đề xuất VCCI chủ trì nghiên cứu xây dựng sàn giao dịch DPPA thời gian thực trên nền tảng hạ tầng số. Mô hình được thiết kế với 4 phân hệ vận hành tự động, kết hợp công nghệ AI, sản xuất hydrogen, quản lý chứng chỉ năng lượng và đối soát thanh toán.
Trong đó, phân hệ thứ nhất ứng dụng AI để tự động kết nối nhu cầu phụ tải giữa các đơn vị sản xuất điện và khách hàng tiêu thụ. Theo đề xuất, công nghệ này có thể giúp rút ngắn tới 70% thời gian đàm phán hợp đồng mua bán điện, đồng thời cập nhật các thay đổi về quy định pháp lý và tiến độ triển khai dự án.

Phân hệ thứ hai là Green Hydrogen Module, hướng tới xử lý rủi ro cắt giảm công suất phát tại các nhà máy năng lượng tái tạo. Thay vì để lượng điện dư thừa bị lãng phí, hệ thống sẽ chuyển hóa nguồn điện này thành hydrogen thông qua quá trình điện phân. Nhờ đó, chủ đầu tư có thể tạo thêm nguồn thu từ các hợp đồng bao tiêu hydrogen dài hạn với đối tác thương mại.
Phân hệ thứ ba quản lý chứng chỉ năng lượng tái tạo (I-REC) và chứng chỉ carbon. Hệ thống tự động thu thập dữ liệu đo đếm từ công tơ thông minh, sau đó chuyển đổi thành chứng chỉ I-REC và chứng chỉ carbon theo tiêu chuẩn của tổ chức Verra. Đồng thời, nền tảng có thể xuất báo cáo kiểm kê khí nhà kính Scope 2 theo GHG Protocol.
Theo ông Minh, các báo cáo này có thể trở thành công cụ hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất trong nước chứng minh mức độ sử dụng năng lượng sạch, đáp ứng yêu cầu về phát thải và vượt qua những rào cản kỹ thuật khi xuất khẩu sang các thị trường áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM).
Phân hệ cuối cùng thực hiện đối soát thanh toán và quản lý rủi ro biến động giá theo thời gian thực. Để kiểm chứng tính khả thi, ông Minh kiến nghị Chính phủ và VCCI cho phép triển khai mô hình theo cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox).
Ông cho biết Câu lạc bộ Hydrogen Việt Nam - ASEAN đã ký kết hợp tác với Viện Thung lũng Năng lượng Hàn Quốc thuộc Tập đoàn Điện lực Hàn Quốc (KEPCO), sẵn sàng phối hợp triển khai đề án thực nghiệm.
Xây dựng kho dữ liệu dùng chung cho ngành năng lượng
Ngoài sàn giao dịch DPPA, ông Lê Ngọc Ánh Minh đề xuất VCCI tiên phong xây dựng cổng thông tin liên thông toàn quốc về các diễn đàn, hội thảo năng lượng, ứng dụng AI để thu thập, phân loại và lưu trữ các bài tham luận, báo cáo phân tích chuyên ngành.
Theo ông Minh, hiện nhiều diễn đàn năng lượng được tổ chức tại các địa phương nhưng dữ liệu còn phân tán. Sau khi sự kiện kết thúc, các báo cáo và tri thức chuyên gia chưa được chia sẻ rộng rãi, khiến doanh nghiệp khó tiếp cận nguồn thông tin chuyên môn phục vụ hoạt động đầu tư, kinh doanh.
Một cổng thông tin tập trung có thể hình thành kho dữ liệu mở cho ngành năng lượng, cập nhật thông tin theo thời gian thực và tự động loại bỏ nội dung trùng lặp. Qua đó, doanh nghiệp và các bên liên quan có thể tiếp cận thuận lợi hơn với tri thức, kinh nghiệm và các phân tích chuyên sâu của ngành.
Việc xây dựng hạ tầng dữ liệu dùng chung cũng được kỳ vọng giúp tiết kiệm ngân sách, giảm chi phí nhân lực và tối ưu hóa nguồn lực xã hội. Ông Minh ví dữ liệu tích hợp như một loại “nhiên liệu số” phục vụ quá trình chuyển dịch năng lượng quốc gia, đồng thời khẳng định Câu lạc bộ Hydrogen Việt Nam - ASEAN sẵn sàng đồng hành cùng VCCI trong triển khai các hạ tầng công nghệ này.
Theo đề xuất của ông Minh, chuyển dịch năng lượng không chỉ cần hoàn thiện hành lang pháp lý và cơ chế tài chính mà còn đòi hỏi các giải pháp công nghệ số để nâng cao hiệu quả vận hành thị trường. Sự kết hợp giữa chính sách linh hoạt và hạ tầng quản trị hiện đại được kỳ vọng tạo thêm động lực cho thị trường năng lượng phát triển theo hướng cạnh tranh và bền vững.