Gánh núi nợ 38.000 tỷ USD, Mỹ tiến tới bờ vực mà các nhà kinh tế lo ngại suốt nhiều thập kỷ

Khoảng 2000 năm trước, khi nợ liên bang của Mỹ vượt ngưỡng 38.000 tỷ USD, Đế chế La Mã từng đứng trước một bài toán có hình hài rất quen thuộc: nghĩa vụ chi tiêu ngày càng đắt đỏ trong khi xã hội gần như không còn dư địa để tăng thuế. Để lấp khoảng chênh lệch đó, các hoàng đế La Mã theo đuổi một chính sách được gọi là “pha loãng tiền tệ”, âm thầm cạo bớt bạc trong các đồng xu, cho tới khi giá trị của đồng tiền mang tính biểu tượng nhiều hơn là giá trị kim loại thực sự.

Trên thực tế, đó là cách trả hóa đơn mà không cần thừa nhận đầy đủ cái giá phải trả. Rủi ro dài hạn không chỉ là lạm phát phi mã, mà là khoảnh khắc người dân không còn tin vào đồng tiền. Khi niềm tin ấy sụp đổ, mọi hoạt động phối hợp trong nền kinh tế đều trở nên khó khăn.

Phiên bản hiện đại của câu chuyện này không còn là việc cạo bạc khỏi đồng xu. Nhưng khi năm 2026 bắt đầu với tỷ lệ nợ công Mỹ ở mức khoảng 120% GDP, nhiều nhà kinh tế hàng đầu, trong đó có cựu Chủ tịch Fed Janet Yellen, lo ngại một dạng “pha loãng” khác sẽ xuất hiện, được gọi là sự thống trị tài khóa.

Sự thống trị tài khóa xảy ra khi nhu cầu tài trợ ngân sách bắt đầu trói buộc khả năng chống lạm phát của ngân hàng trung ương. Khi đó, quá trình điều chỉnh không diễn ra thông qua tăng thuế hay cắt chi tiêu, mà thông qua sự suy giảm sức mua của đồng tiền.

Có thể hình dung nền kinh tế Mỹ như một chiếc xe. Bộ Tài chính là người cầm lái, sẵn sàng chi tiền theo yêu cầu của chính phủ. Cục Dự trữ Liên bang là hệ thống phanh, có nhiệm vụ tăng lãi suất để hãm lạm phát khi chi tiêu đi quá xa. Giờ đây, chiếc xe đang kéo theo một rơ moóc trị giá 38.000 tỷ USD nợ công. Trọng lượng quá lớn khiến nếu Fed đạp phanh quá mạnh, hệ thống phanh có thể “nổ tung”, tương đương với việc chi phí trả lãi của chính phủ trở nên không thể chịu đựng và dẫn tới vỡ nợ. Để tránh tai nạn, Fed buộc phải nhả phanh, ngay cả khi chiếc xe đang lao nhanh về phía vách đá của chi tiêu quá mức. Kết cục là lạm phát phi mã.

Phát biểu tại một hội thảo do Hiệp hội Kinh tế Mỹ tổ chức, bà Janet Yellen thừa nhận bà lo ngại Mỹ đang tiến tới thời điểm mà "chiếc xe đã quá nặng để phanh còn tác dụng".

“Các điều kiện dẫn tới sự thống trị tài khóa rõ ràng đang mạnh lên”, bà Yellen cảnh báo, đồng thời lưu ý rằng nợ công đang trên quỹ đạo tăng nhanh, có thể tiến tới 150% GDP trong 30 năm tới.

Sự kết thúc của “chuẩn mực Hamilton”

Trong khi định nghĩa của bà Yellen tập trung vào chính sách tiền tệ, một số nhà kinh tế khác tiếp cận vấn đề từ góc độ hành vi. Eric Leeper, giáo sư Đại học Virginia và cựu chuyên gia kinh tế của Fed, cho rằng cốt lõi của vấn đề nằm ở cách công chúng nhìn nhận nợ công.

Theo Leeper, trong phần lớn lịch sử Mỹ, quốc gia này vận hành theo “chuẩn mực Hamilton”, tức niềm tin rằng mọi khoản nợ phát hành hôm nay cuối cùng sẽ được bù đắp bằng thặng dư thuế trong tương lai.

Chuẩn mực đó, ông nói, đã chết vào năm 2020.

“Khi ông Trump ký tên lên những tấm séc gửi trực tiếp cho người dân”, Leeper nhắc lại các gói kích thích thời đại dịch được cả ông Trump lẫn cựu Tổng thống Joe Biden ủng hộ, với tổng chi tiêu gần 5.000 tỷ USD. “Nếu những tấm séc đó đi kèm một giấy ghi nợ nói rằng sau này người dân sẽ phải trả lại bằng thuế, liệu tổng thống có ký tên lên đó không. Thông điệp được truyền đi là đây không phải khoản vay tạm thời. Đây là một món quà”.

Khi người dân không còn xem nợ chính phủ là giấy ghi nợ cho các khoản thuế tương lai, mà là “món quà vĩnh viễn”, Fed sẽ mất dần quyền kiểm soát. Nếu công chúng không tin rằng thuế cuối cùng sẽ tăng để trả cho 38.000 tỷ USD nợ công, họ sẽ tiêu tiền ngay hôm nay, đẩy giá cả leo thang. Trong kịch bản này, lạm phát không còn là sự cố ngoài ý muốn, mà trở thành một phần của cách hệ thống vận hành.

Leeper cũng cho rằng chính bà Yellen, trong nhiệm kỳ Bộ trưởng Tài chính, đã góp phần tạo ra môi trường hiện tại.

“Khi bà Yellen cuối cùng cũng nói rằng chúng ta có thể đang thấy dấu hiệu của sự thống trị tài khóa, thì bản thân bà cũng là một phần của quá trình đó”, ông nhận xét. “Với tư cách Bộ trưởng Tài chính, bà kêu gọi Quốc hội ‘chi thật lớn’ trong đại dịch, đồng thời trấn an rằng Fed có đủ công cụ để kiểm soát lạm phát. Điều đó cho thấy bà không thực sự hiểu thống trị tài khóa là gì. Fed chỉ có công cụ khi chúng ta chưa bước vào một thế giới bị tài khóa chi phối”.

Leeper so sánh với cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008. Khi đó, chỉ 5 ngày sau khi thông qua gói kích thích, chính quyền Obama đã công bố kế hoạch cắt giảm một nửa thâm hụt ngân sách. Theo ông, các chính quyền gần đây đã từ bỏ cam kết này, coi nợ công giống như sự mở rộng vĩnh viễn của cung tiền hơn là một khoản vay cần hoàn trả.

Nghịch lý mở rộng của lãi suất cao

Điều này làm đảo lộn kiến thức kinh tế căn bản. Trong mô hình truyền thống, Fed tăng lãi suất để kìm hãm chi tiêu. Nhưng với nợ công ở mức 120% GDP, Leeper cho rằng “phanh” lãi suất cao đã biến thành “chân ga”.

Gánh nợ khổng lồ khiến tiền lãi mà chính phủ phải trả phình to lên hơn 1.000 tỷ USD mỗi năm. Khoản tiền này không biến mất mà chảy thẳng vào khu vực tư nhân, đóng vai trò như một cú bơm tiền trực tiếp vào nền kinh tế.

“Thu nhập của khu vực tư nhân dưới dạng lãi trái phiếu đang tăng lên. Đó không phải là thắt chặt, mà là kích thích”, Leeper nói. Ông so sánh với thời kỳ Chủ tịch Fed Paul Volcker đầu những năm 1980. Khi Volcker nâng lãi suất lên mức kỷ lục để dập tắt lạm phát, nợ công Mỹ chỉ vào khoảng 25% GDP. Khi đó, tác động của lãi suất cao lên ngân sách diễn ra chậm, cho phép chính phủ có thời gian điều chỉnh tài khóa.

Đến năm 2026, quy mô nợ quá lớn khiến tác động của việc tăng lãi suất diễn ra gần như tức thì, và vì thế trở nên phản tác dụng.

Tín hiệu cảnh báo từ thị trường trái phiếu

Ngoài lý thuyết, những hệ quả của sự thống trị tài khóa đang dần lộ diện trên thị trường trái phiếu. Heather Long, kinh tế trưởng của Navy Federal Credit Union, cho rằng thị trường này đã bắt đầu phát tín hiệu căng thẳng.

“Thị trường trái phiếu đang trở thành ông vua mới tại Mỹ”, bà Long nhận định. Với phần lớn các quốc gia, việc vượt mốc 120% nợ trên GDP là bước ngoặt mang tính quyết định, trao cho nhà đầu tư trái phiếu ảnh hưởng lớn hơn tới toàn bộ nền kinh tế.

Ảnh hưởng này lan tới các hộ gia đình thông qua lãi suất vay mua nhà và vay mua xe, ngày càng ít phụ thuộc vào các quyết định lãi suất danh nghĩa của Fed. Nếu nhà đầu tư mất niềm tin rằng Mỹ sẽ quay lại “chuẩn mực Hamilton”, tức tạo thặng dư để trả nợ, họ sẽ đòi hỏi mức bù rủi ro kỳ hạn cao hơn, qua đó đẩy lãi suất thực tế lên cao bất chấp mong muốn của Fed.

Leeper kết luận rằng Mỹ chưa rơi vào kịch bản sụp đổ kiểu Argentina hay La Mã cổ đại, nhưng tình thế hiện tại rất mong manh. Khi Quốc hội và Nhà Trắng thậm chí không còn “nói lấy lệ” về thặng dư ngân sách trong tương lai, công chúng bắt đầu gắn trực tiếp chính sách tài khóa với lạm phát.

“Nước Mỹ luôn làm điều đúng đắn sau khi đã thử mọi lựa chọn khác”, Leeper trích dẫn câu nói thường gán cho cựu Thủ tướng Anh Winston Churchill. “Chừng nào niềm tin đó chưa thực sự bị phá vỡ, chúng ta vẫn ổn. Nhưng nếu niềm tin đó sụp đổ, thì mọi chuyện sẽ rất tệ”.

Theo Fortune