GS.TS Hoàng Văn Cường: Kinh tế tầm thấp có thể giúp Việt Nam thoát ‘bẫy’ gia công, nâng giá trị giữ lại từ 1-2 đồng lên 5-6 đồng

Không gian tầm thấp: “miếng đất” tăng trưởng mới

Tại Đối thoại “Phát triển kinh tế không gian vũ trụ, kinh tế tầm thấp tại Việt Nam”, GS.TS Hoàng Văn Cường - nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng không nên nhìn kinh tế không gian như một ngành kinh tế độc lập.

Theo ông, đây phải được nhìn nhận là một không gian phát triển mới, có khả năng liên kết với hàng loạt lĩnh vực kinh tế đang tồn tại trên mặt đất, từ nông nghiệp, logistics, giao thông, đô thị đến quản lý tài nguyên và kinh tế biển.

GS.TS Hoàng Văn Cường dẫn các đánh giá quốc tế cho thấy quy mô kinh tế vũ trụ đang tăng rất nhanh. Theo đó, quy mô thị trường được ước tính khoảng 630 tỷ USD năm 2023 và có thể lên khoảng 1.800 tỷ USD vào năm 2035.

Điểm đáng chú ý, theo ông Cường, là tốc độ phát triển của không gian kinh tế mới này cao hơn đáng kể so với nhiều lĩnh vực truyền thống.

Ông dẫn ví dụ tại châu Âu, riêng dịch vụ drone đã tạo ra khoảng 10 tỷ euro doanh thu và khoảng 145.000 việc làm. Trong khi đó, Trung Quốc cũng đang phát triển mạnh kinh tế không gian tầm thấp, với quy mô được ước tính khoảng 1.500 tỷ nhân dân tệ năm 2025 và dự báo tăng lên khoảng 2.500 tỷ nhân dân tệ vào năm 2035.

“Đây là một không gian phát triển mới, có tiềm năng rất lớn và khả năng tạo ra những nguồn lực phát triển hoàn toàn mới”, ông Cường nhận định.

Theo ông, lợi thế lớn của kinh tế không gian tầm thấp nằm ở khả năng lan tỏa sang nhiều ngành cùng lúc. Một thiết bị bay không chỉ phục vụ vận tải, logistics mà còn có thể được sử dụng để giám sát đô thị, dự báo ô nhiễm, theo dõi giao thông hay hỗ trợ sản xuất nông nghiệp.

Không chỉ dừng ở việc sản xuất thiết bị và linh kiện, kinh tế tầm thấp còn kéo theo nhu cầu về phần mềm, công nghệ điều khiển, thiết kế và các giải pháp công nghệ mới. Đây chính là những lĩnh vực có hàm lượng chất xám cao và có khả năng tạo ra giá trị gia tăng lớn.

Từ 1-2 đồng giá trị lên 5-6 đồng

Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, đây là điểm đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam trong bối cảnh nền kinh tế vẫn đang phải đối mặt với bài toán nâng cao giá trị nội địa và giảm phụ thuộc vào gia công.

Ông dẫn số liệu của Mỹ cho thấy năm 2023, lĩnh vực kinh tế không gian tầm thấp tạo ra khoảng 240 tỷ USD sản phẩm, trong đó khoảng 142 tỷ USD được tính vào GDP, tương đương khoảng 60%.

Phần giá trị gia tăng lớn đến từ nghiên cứu, thiết kế, phần mềm và hàm lượng chất xám được tích hợp trong sản phẩm.

“Đây là một ngành có thể tạo ra giá trị gia tăng rất cao”, ông Cường nhấn mạnh.

Từ câu chuyện này, ông đặt vấn đề trực diện với bài toán của Việt Nam. Hiện nay, với mô hình sản xuất gia công, một sản phẩm tạo ra 10 đồng nhưng phần giá trị Việt Nam giữ lại có thể chỉ khoảng 1-2 đồng. Muốn chuyển sang nền kinh tế có giá trị gia tăng cao hơn, Việt Nam phải tham gia sâu hơn vào những lĩnh vực tạo ra giá trị từ nghiên cứu, công nghệ, thiết kế và sáng tạo.

“Chúng ta muốn chuyển nền kinh tế thành một nền kinh tế có giá trị tăng cao thì phải đi vào lĩnh vực này. Tạo ra 10 đồng thì phần của chúng ta sáng tạo ra phải 5-6 đồng”, ông Cường nói.

Đóng góp trực tiếp nhỏ nhưng sức lan tỏa rất lớn

Một điểm đáng chú ý khác được GS.TS Hoàng Văn Cường nhấn mạnh là không nên chỉ đo hiệu quả của kinh tế không gian bằng tỷ trọng đóng góp trực tiếp vào GDP.

Ông dẫn trường hợp tại Anh: phần đóng góp trực tiếp của các thiết bị phục vụ không gian tầm thấp chỉ khoảng 72 tỷ bảng Anh, tương đương 0,3% GDP. Tuy nhiên, tác động lan tỏa sang các ngành sử dụng công nghệ này tạo thêm khoảng 454 tỷ bảng Anh, tương đương khoảng 18% GDP.

“Bản thân nó đóng góp trực tiếp thì không lớn, nhưng lan tỏa cho các ngành khác làm các ngành khác tăng lên”, ông phân tích.

Theo ông Cường, chính hiệu ứng lan tỏa này mới là yếu tố cần được Việt Nam đặc biệt quan tâm. Trong nông nghiệp, công nghệ tầm thấp có thể giúp tăng đáng kể diện tích giám sát, phun thuốc và quản lý đồng ruộng. Trong logistics, công nghệ có thể mở rộng khả năng vận chuyển đến những khu vực trước đây khó tiếp cận. Trong quản lý hạ tầng, thiết bị bay có thể hỗ trợ giám sát đường dây tải điện, phát hiện sự cố sớm, qua đó giảm chi phí và rủi ro.

Như vậy, giá trị của kinh tế tầm thấp không chỉ nằm ở doanh thu của doanh nghiệp sản xuất thiết bị hay cung cấp dịch vụ, mà còn nằm ở phần năng suất được tạo thêm cho các ngành khác.

Không lấy tỷ trọng GDP làm “đích đến”

Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, Việt Nam cũng cần thay đổi cách đặt mục tiêu khi phát triển kinh tế không gian tầm thấp. Đóng góp trực tiếp vào GDP, doanh thu từ thiết bị, vệ tinh hay dịch vụ là cần thiết, nhưng không nên coi tỷ trọng GDP là mục tiêu duy nhất.

“Cái đích chúng ta mong muốn” trước hết phải là khả năng lan tỏa của kinh tế không gian sang những ngành khác.

Đó là việc thúc đẩy nông nghiệp thông minh, nâng cao hiệu quả giám sát, chủ động phòng chống thiên tai, phát triển kinh tế biển, giảm chi phí quản lý hạ tầng và nâng năng suất trong nhiều ngành.

Mục tiêu thứ hai là nâng năng suất lao động của chính nền kinh tế. Theo ông, kinh tế không gian là một trong những lĩnh vực có năng suất lao động cao. Ông dẫn số liệu cho thấy năng suất của một lao động trong lĩnh vực hàng không và kinh tế không gian tại Anh năm 2022 khoảng 129.000 bảng Anh/năm, cao hơn đáng kể mức bình quân khoảng 61.000 bảng Anh.

“Chúng ta muốn tăng năng suất lao động Việt Nam thì phải nghĩ đến những ngành, những lĩnh vực này”, ông Cường nói.

Cuối cùng, đây cũng là lĩnh vực có dư địa lớn cho khởi nghiệp và hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp mới. Theo ông, kinh tế không gian không thể phát triển độc lập mà bắt buộc phải có sự liên kết giữa doanh nghiệp công nghệ, sản xuất thiết bị, phần mềm, dịch vụ và các ngành sử dụng công nghệ.