Hà Nội có nguồn lực vượt trội, vì sao chưa tạo được tốc độ phát triển tương xứng?

Trình bày tham luận tại Diễn đànKinh tế Thủ đô lần thứ III năm 2026 (CEF III) chiều 8/10, PGS.TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, nhận định Hà Nội có một hệ thống lợi thế mà ít địa phương có được.

Theo ông, với vị thế Thủ đô và trung tâm của vùng, Hà Nội có khả năng tập trung các nguồn lực về quyết định chính sách, thị trường, tri thức và nhân tài. Cùng với đó là nền tảng văn hiến, lịch sử, văn hóa, quy mô kinh tế lớn và vai trò là một trong những trung tâm hội nhập quốc tế quan trọng của cả nước.

Tuy nhiên, những lợi thế này chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được chuyển hóa thành năng lực. Với doanh nghiệp Thủ đô, giá trị không nằm đơn thuần ở việc sở hữu nguồn lực mà ở khả năng kết nối, sử dụng các nguồn lực để tạo ra sản phẩm, thị trường và giá trị mới.

Nguồn lực lớn nhưng chưa tạo ra tốc độ phát triển tương xứng

Theo PGS.TS. Trần Đình Thiên, dư địa tăng trưởng của Hà Nội vẫn còn rất lớn. Giai đoạn 2020-2024, tốc độ tăng trưởng GRDP của Hà Nội đạt 5,79%/năm, thấp hơn Hải Phòng, Hưng Yên và Quảng Ninh trong cùng bảng so sánh.

Điều này đặt ra câu hỏi vì sao một địa phương có vị thế, nguồn lực và mức độ tập trung nhân lực vượt trội vẫn chưa tạo được tốc độ phát triển tương xứng với tiềm năng.

PGS.TS. Trần Đình Thiên cho rằng câu trả lời nằm ở năng lực tổ chức và phát huy nguồn lực. Hà Nội có lợi thế rõ rệt về nhân lực khi tỷ lệ lực lượng lao động qua đào tạo năm 2024 đạt 53,9%, cao hơn mức 28,4% của cả nước, 37,5% của TP.HCM, 38% của Hải Phòng và 42,4% của Quảng Ninh.

Tuy nhiên, theo ông, bằng cấp mới chỉ là nền tảng, còn nhiệm vụ và cơ hội mới quyết định khả năng phát huy năng lực của con người. Đây là một nghịch lý mà Hà Nội cần giải quyết: Có nguồn nhân lực chất lượng nhưng chưa tạo đủ không gian để nguồn nhân lực đó chuyển hóa thành giá trị kinh tế.

Cùng với đó, cấu trúc doanh nghiệp của Hà Nội vẫn chủ yếu là doanh nghiệp quy mô nhỏ. Năm 2024, doanh nghiệp có dưới 10 lao động chiếm 77,8%, nhóm từ 10-49 lao động chiếm 18,3%, trong khi doanh nghiệp từ 50 lao động trở lên chỉ chiếm 3,8%.

Đáng chú ý, giai đoạn 2015-2024, số lượng doanh nghiệp tăng 56,7% nhưng lao động chỉ tăng 19,9%. Theo PGS.TS. Trần Đình Thiên, đây là dấu hiệu cho thấy cần "mở đường" để doanh nghiệp tăng quy mô và nâng cao năng lực.

"Vấn đề của Hà Nội vì thế không chỉ là thành lập thêm doanh nghiệp mà phải tạo điều kiện để doanh nghiệp lớn lên, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và trở thành lực lượng dẫn dắt thị trường", ông nói.

Vị chuyên gia cũng cho rằng hạ tầng cần được nhìn nhận như một chính sách phát triển doanh nghiệp. Ùn tắc làm tăng thời gian và chi phí logistics, ngập úng gây gián đoạn hoạt động và phát sinh chi phí dự phòng, trong khi ô nhiễm ảnh hưởng đến sức khỏe, chất lượng sống và khả năng giữ chân nhân lực. Những chi phí này cuối cùng đều trở thành chi phí của doanh nghiệp.

Đối với việc thu hút và sử dụng nhân tài, Hà Nội cần thay đổi cách tiếp cận, thay vì chỉ nhìn vào bằng cấp hay danh hiệu. Thành phố cần tạo ra những nhiệm vụ đủ lớn để thu hút, sử dụng và kiểm chứng năng lực.

PGS.TS. Trần Đình Thiên đề xuất cách tiếp cận trọng dụng tài năng thông qua các nhóm nhiệm vụ cụ thể. Người được lựa chọn dựa trên năng lực, được trao điều kiện thực hiện và đánh giá bằng kết quả. Các nhiệm vụ có thể được triển khai trong thời gian 12-24 tháng, đi kèm người sử dụng kết quả, dữ liệu, thiết bị, quyền hạn và phương thức trả công.

"Đi trước - tiến vượt - hình mẫu"

Từ những yêu cầu trên, PGS.TS. Trần Đình Thiên cho rằng Hà Nội cần xác lập một tầm nhìn phát triển khác biệt: "Đi trước - tiến vượt - hình mẫu".

Theo ông, "đi trước" là chuẩn bị điều kiện cho các hoạt động mới; "tiến vượt" là lựa chọn những nhiệm vụ lớn với chuẩn cạnh tranh cao; còn "hình mẫu" phải được chứng minh bằng những kết quả có thể kiểm chứng và nhân rộng.

Hai hướng phát triển cần được ưu tiên là kinh tế số - đổi mới sáng tạo và công nghiệp văn hóa.

Theo mục tiêu năm 2030 được nêu trong Chương trình 04, kinh tế số được đặt mục tiêu chiếm 40% GRDP, trong khi công nghiệp văn hóa hướng tới tỷ trọng 8% GRDP. Đây là mục tiêu đến năm 2030, không phải kết quả đã đạt được.

Đối với kinh tế số và đổi mới sáng tạo, theo ông, vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ mà còn là xây dựng một hệ sinh thái đủ mạnh để doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và nhà đầu tư cùng tham gia giải quyết các bài toán lớn của đô thị.

Với công nghiệp văn hóa, Hà Nội cần biến lợi thế về văn hiến, lịch sử và bản sắc thành giá trị kinh tế. Văn hóa chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được tổ chức thành chuỗi, từ tài nguyên văn hóa, thiết kế, bản quyền đến sản xuất nội dung, phân phối, trải nghiệm và tái đầu tư sáng tạo.

"Đây cũng là cách tiếp cận giúp Hà Nội biến lợi thế về văn hiến, lịch sử và bản sắc thành các sản phẩm có khách hàng, doanh thu và thị trường ngoài Thủ đô", ông nói.

Theo PGS.TS. Trần Đình Thiên, có ba quyết định mang tính khởi động cho quá trình chuyển đổi mô hình phát triển của Thủ đô. Thứ nhất, mở không gian cho quyền hành động, dữ liệu, hạ tầng và mặt bằng. Thứ hai, giao những nhiệm vụ lớn cho nhân tài, doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu cùng giải quyết. Thứ ba, gắn trách nhiệm với sản phẩm và giá trị tạo ra, thay vì chỉ đánh giá bằng quá trình hay nguồn lực.

"Thủ đô phải xây dựng được năng lực tổ chức nguồn lực, tạo ra những nhiệm vụ đủ lớn, trao quyền đi cùng trách nhiệm và hình thành các hệ sinh thái mà doanh nghiệp, nhân tài, trường viện và Nhà nước có thể cùng tạo ra giá trị", PGS.TS. Trần Đình Thiên nhấn mạnh.