Hà Nội đề xuất cơ chế đặc biệt để triển khai 5 tuyến đường sắt đô thị

UBND TP. Hà Nội hiện nay đang lấy ý kiến về dự thảo Nghị quyết của HĐND thành phố quy định thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để đầu tư xây dựng các dự án đường sắt quan trọng của Thủ đô. Trọng tâm của dự thảo là tháo gỡ các nút thắt trong quá trình chuẩn bị đầu tư, lựa chọn nhà thầu, giải phóng mặt bằng và bố trí vốn, qua đó rút ngắn thời gian triển khai mạng lưới đường sắt.

Dự thảo được xây dựng trên cơ sở Điều 9 Luật Thủ đô năm 2026, hướng tới đáp ứng yêu cầu phát triển mạng lưới đường sắt theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm. Phạm vi dự kiến áp dụng gồm hai dự án đường sắt quốc gia và 5 tuyến đường sắt đô thị, với các mốc hoàn thành dự kiến từ năm 2027 đến năm 2030.

Đề xuất chọn nhà thầu chiến lược, giảm giá tối thiểu 15%

Một trong những nội dung đáng chú ý nhất của dự thảo là cơ chế lựa chọn nhà thầu chiến lược để thực hiện các dự án đường sắt quan trọng. Theo dự thảo, nhà thầu chiến lược là nhà thầu tiềm năng trong nước, cam kết sẵn sàng thực hiện dự án vì lợi ích quốc gia và sự phát triển của Thủ đô, được Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố chỉ định là nhà thầu ký kết hợp đồng.

Đối với các gói thầu chìa khóa trao tay, EPC, EC và EP, chủ đầu tư được đề xuất áp dụng hình thức chỉ định thầu rút gọn, với điều kiện nhà thầu đáp ứng yêu cầu về tư cách hợp lệ theo pháp luật về đấu thầu.

Dự thảo đề xuất không thực hiện thủ tục đánh giá năng lực, kinh nghiệm, kỹ thuật và tài chính theo quy trình thông thường. Tuy nhiên, cơ chế này không đồng nghĩa nhà thầu được miễn trách nhiệm về năng lực thực tế. Nhà thầu và các thành viên liên danh vẫn phải kê khai, cam kết về khả năng huy động nhân lực, tài chính, thiết bị, công nghệ; đồng thời chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính trung thực của thông tin cung cấp.

Đáng chú ý, dự thảo đưa ra hai phương án về điều kiện giá đối với nhà thầu chiến lược. Theo phương án thứ nhất, nhà thầu phải giảm giá tối thiểu 15% so với giá gói thầu được phê duyệt đối với dự án đường sắt địa phương và tối thiểu 10% đối với dự án đường sắt quốc gia.

Phương án thứ hai đề xuất áp dụng suất đầu tư tối đa 120 triệu USD/km, chưa bao gồm yếu tố lưỡng dụng và thuế VAT, đối với dự án đường sắt địa phương; mức giảm giá tối thiểu 10% được áp dụng với dự án đường sắt quốc gia. Đây là hai phương án đang được đưa ra trong dự thảo, chưa thể xem là quy định cuối cùng.

Bên cạnh yêu cầu về giá, nhà thầu chiến lược phải cam kết thực hiện dự án đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng và tham gia xuyên suốt quá trình thực hiện hợp đồng cho đến khi hoàn thành nghĩa vụ. Nhà thầu không được từ bỏ hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng, đồng thời phải có phương án tiếp nhận, chuyển giao và phát triển công nghệ đường sắt thông qua hợp tác với các đối tác, chuyên gia có kinh nghiệm quốc tế.

Một đề xuất đáng chú ý khác là yêu cầu nhà thầu chiến lược cùng các cổ đông, thành viên công ty sở hữu hoặc kiểm soát trực tiếp, gián tiếp nhà thầu nộp cam kết từ bỏ quyền khởi kiện, khiếu nại Nhà nước Việt Nam hoặc cơ quan nhà nước Việt Nam theo các cơ chế trọng tài, tòa án được nêu trong dự thảo. Thời hạn nộp cam kết là 15 ngày kể từ ngày kết quả lựa chọn nhà thầu được phê duyệt; nếu không thực hiện, cơ quan có thẩm quyền sẽ lựa chọn nhà thầu chiến lược khác.

Có thể ký hợp đồng nguyên tắc trước khi hoàn tất thủ tục đầu tư

Để rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án, dự thảo cho phép UBND TP. Hà Nội và chủ đầu tư ký hợp đồng nguyên tắc với nhà thầu chiến lược trước khi nhiệm vụ thực hiện dự án, chủ trương đầu tư hoặc báo cáo nghiên cứu tiền khả thi được phê duyệt, tùy trường hợp.

Các công việc triển khai trước theo hợp đồng nguyên tắc phải có phạm vi và sản phẩm đầu ra xác định được, có khả năng kế thừa cho dự án. Hợp đồng cũng phải quy định rõ quyền sở hữu, quyền sử dụng kết quả, dữ liệu và cơ chế chấm dứt. Đáng lưu ý, việc triển khai trước không tự động làm phát sinh nghĩa vụ thanh toán, tạm ứng hoặc cam kết tài chính của thành phố nếu chưa đáp ứng điều kiện theo quy định và hợp đồng chính thức.

Đối với dự án thực hiện theo hình thức chìa khóa trao tay, UBND thành phố được đề xuất phê duyệt nhiệm vụ thực hiện dự án, trong đó xác định tên dự án, chủ đầu tư, quy mô sơ bộ, phạm vi công việc, nhu cầu vốn, nguồn vốn, thời gian thực hiện và hình thức tổ chức quản lý.

Sau đó, chủ đầu tư hoàn thiện thủ tục lựa chọn nhà thầu chiến lược theo hình thức chỉ định thầu rút gọn trước khi ký hợp đồng. Giá trị hợp đồng chính thức được điều chỉnh theo dự toán gói thầu được phê duyệt và áp dụng tỷ lệ tiết kiệm theo đề xuất của nhà thầu.

Về quy trình đầu tư, dự thảo đề xuất cho phép thực hiện đồng thời một số thủ tục về quy hoạch và khởi công với thủ tục quyết định đầu tư đối với dự án đường sắt địa phương và dự án theo mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD). Theo phương án này, dự án có thể được lập, thẩm định và quyết định đầu tư mà không phải thực hiện thủ tục quyết định chủ trương đầu tư.

Dự thảo đồng thời đề xuất cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, cho phép nhà thầu tổ chức khảo sát, thiết kế và thi công một số hạng mục trước khi dự án được phê duyệt. Tuy nhiên, nhà thầu phải tự chịu chi phí và rủi ro đối với phần việc thực hiện trước. Nếu kết quả không phù hợp với dự án được phê duyệt hoặc không đáp ứng yêu cầu, nhà thầu phải tự chi trả chi phí điều chỉnh, sửa chữa, phá dỡ, làm lại hoặc thay thế.

Về thiết kế, dự thảo đề cập việc áp dụng thiết kế kỹ thuật tổng thể (FEED) trong báo cáo nghiên cứu khả thi, đồng thời giao nhà thầu chiến lược tổ chức lập, thẩm tra, thẩm định và phê duyệt thiết kế triển khai sau FEED, chịu trách nhiệm về tính chính xác, chất lượng và an toàn của hồ sơ.

Đề xuất bồi thường đất tối đa gấp đôi, linh hoạt bố trí vốn

Giải phóng mặt bằng và nguồn vốn là hai nội dung khác được Hà Nội đưa vào dự thảo nhằm hạn chế nguy cơ chậm tiến độ.

Đối với bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phục vụ các dự án đường sắt quan trọng của Thủ đô, dự thảo đề xuất mức bồi thường về đất tối đa bằng hai lần mức quy định. UBND thành phố cũng được đề xuất giao UBND cấp xã làm chủ đầu tư các dự án thành phần độc lập về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di chuyển hạ tầng kỹ thuật.

Một số công việc chuẩn bị giải phóng mặt bằng có thể được triển khai song song với quá trình hoàn thiện phương án tuyến. Theo dự thảo, việc tổ chức thực hiện phải bảo đảm tính đồng bộ giữa các dự án thành phần, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân có đất bị thu hồi.

Về nguồn vốn, các dự án có thể huy động từ ngân sách trung ương, ngân sách thành phố và địa phương tham gia, trái phiếu, các khoản vay, quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, nguồn thu từ khai thác tài sản công, hạ tầng đường sắt, không gian ngầm và khu vực TOD cùng các nguồn hợp pháp khác.

UBND thành phố được đề xuất chủ động điều chỉnh cơ cấu nguồn vốn, phương án huy động và bố trí vốn theo từng dự án, dự án thành phần hoặc giai đoạn thực hiện, phù hợp với khả năng cân đối nguồn lực và tiến độ triển khai.

Đáng chú ý, dự thảo cho phép Hà Nội sử dụng dự phòng ngân sách địa phương hằng năm, ứng trước dự toán ngân sách năm sau với mức không quá 50% tổng dự toán chi của chương trình, nhiệm vụ, dự án và báo cáo HĐND thành phố tại kỳ họp gần nhất. Thành phố cũng được đề xuất sử dụng kết dư ngân sách để ưu tiên bố trí vốn cho các dự án thuộc phạm vi nghị quyết, với điều kiện không ảnh hưởng đến nghĩa vụ trả nợ gốc và lãi vay của ngân sách nhà nước.

Song song với cơ chế rút gọn, dự thảo đặt ra yêu cầu kiểm soát chi phí và nguồn vốn. Tiền tạm ứng hợp đồng phải được chuyển vào tài khoản chuyên dùng của nhà thầu chiến lược tại ngân hàng thương mại có trụ sở tại Hà Nội; tài khoản có thể được chủ đầu tư đồng kiểm soát hoặc phong tỏa theo thỏa thuận. Nguồn tiền này chỉ được sử dụng cho các công việc tương ứng theo hợp đồng, không được điều chuyển sang dự án khác hoặc sử dụng sai mục đích.

Dự thảo cũng đề xuất Kiểm toán Nhà nước thực hiện kiểm toán hồ sơ tổng mức đầu tư theo đề nghị của UBND thành phố và gửi kết quả trong thời hạn không quá 30 ngày kể từ khi nhận đủ hồ sơ. Các cơ quan thành phố được giao trách nhiệm theo dõi, kiểm tra, thanh tra và giám sát để ngăn ngừa tham nhũng, thất thoát, lãng phí và lợi ích nhóm.

Tại phần căn cứ của dự thảo, Nghị quyết số 30-NQ/TU ngày 5/10/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố được dẫn chiếu về chủ trương ký kết, tạm ứng hợp đồng thực hiện 5 tuyến đường sắt đô thị theo hình thức chìa khóa trao tay. Dự thảo cũng nêu liên danh Công ty cổ phần Vinhomes và Công ty cổ phần Đầu tư và Xây dựng SGC là nhà thầu chiến lược dự kiến thực hiện nhóm 5 tuyến này theo thông tin được cung cấp trong hồ sơ.

Theo định hướng của Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội được nêu trong thông tin kèm theo, các cơ chế thí điểm có thể giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, tháo gỡ vướng mắc trong lựa chọn nhà thầu, khảo sát, thiết kế, quản lý chi phí và giải phóng mặt bằng. Mục tiêu rộng hơn là thúc đẩy hình thành mạng lưới đường sắt có khả năng kết nối Hà Nội với các trung tâm đô thị, công nghiệp và dịch vụ trong Vùng Thủ đô.

Trong đó, tuyến số 8 được định hướng kết nối Hà Nội với khu vực sân bay Gia Bình, TP. Bắc Ninh; tuyến số 14 hướng tới khu vực Nghĩa Trụ, tỉnh Hưng Yên theo thông tin được cung cấp. Các hướng kết nối này được kỳ vọng tăng cường liên kết liên vùng, dù hướng tuyến chính thức vẫn phải chờ hồ sơ quy hoạch được phê duyệt.

Việc Hà Nội đề xuất cơ chế đặc thù cho các dự án đường sắt cho thấy thành phố đang tìm cách xử lý đồng thời nhiều khâu vốn có thể kéo dài thời gian chuẩn bị đầu tư. Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế thí điểm sẽ phụ thuộc vào cách tổ chức thực hiện, khả năng kiểm soát chi phí, trách nhiệm của nhà thầu và việc bảo đảm công khai, minh bạch trong toàn bộ quá trình triển khai. Đây cũng là những điều kiện then chốt để mục tiêu rút ngắn tiến độ đi cùng yêu cầu về chất lượng công trình và hiệu quả sử dụng vốn.