Khó tiết kiệm điện vì tâm lý 'có tiền thì được dùng nhiều'

Phát biểu tại tọa đàm "Tiết kiệm điện mùa cao điểm: Trách nhiệm và giải pháp" diễn ra ngày 22/6, ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và tăng trưởng xanh, cho biết nhận thức về tiết kiệm điện giữa doanh nghiệp và hộ gia đình đang có sự khác biệt khá lớn.

Đối với doanh nghiệp, điện năng gắn trực tiếp với chi phí sản xuất, lợi nhuận và khả năng cạnh tranh nên hầu hết đều có ý thức sử dụng điện hiệu quả. Trong khi đó, nhóm hộ gia đình - hiện chiếm khoảng 30% tổng nhu cầu tiêu thụ điện của cả nước - vẫn còn nhiều hạn chế trong nhận thức và hành vi tiết kiệm điện.

Theo ông Sơn, một trong những rào cản lớn nhất là tâm lý "có tiền thì được dùng nhiều". Nhiều người cho rằng việc tiêu thụ điện là quyền cá nhân miễn là vẫn thanh toán đầy đủ hóa đơn. Tư duy này dẫn tới việc chưa đánh giá đúng những tác động của việc sử dụng điện lãng phí đối với hệ thống điện quốc gia.

Vị chuyên gia phân tích, khi nhu cầu điện tăng vượt một ngưỡng nhất định, ngành điện buộc phải huy động thêm các nguồn điện có chi phí sản xuất cao hơn, đồng thời cần đầu tư thêm nguồn và lưới điện để đáp ứng nhu cầu phụ tải. Tuy nhiên, những chi phí này chưa được phản ánh đầy đủ vào giá bán lẻ điện do cơ chế quản lý giá hiện nay vẫn còn yếu tố bù chéo và chưa tính hết chi phí công suất.

Bên cạnh đó, nhiều người dân vẫn có tâm lý "dùng càng nhiều thì phải càng rẻ", tương tự như nhiều loại hàng hóa khác trên thị trường. Theo ông Sơn, đây là quan niệm khá phổ biến nhưng khó áp dụng đối với ngành điện bởi điện năng có những đặc thù riêng về sản xuất, truyền tải và vận hành hệ thống.

Ông cũng dẫn quan điểm của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), trong đó nhấn mạnh tiết kiệm điện chính là "nguồn năng lượng đầu tiên" bởi chi phí tiết kiệm một kWh điện thường thấp hơn rất nhiều so với chi phí đầu tư để sản xuất ra một kWh điện mới. Tuy nhiên, phần lớn người dân vẫn chưa cảm nhận rõ giá trị này.

Một vấn đề khác được chuyên gia chỉ ra là thói quen theo dõi và đo đếm lượng điện tiêu thụ chưa được hình thành rộng rãi. Mặc dù Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã cung cấp các công cụ giúp khách hàng có thể kiểm tra mức tiêu thụ điện hằng ngày, song số lượng người thường xuyên theo dõi các chỉ số này vẫn còn hạn chế.

"Không thể quản lý được những gì không đo đếm được. Muốn tiết kiệm điện hiệu quả thì trước hết phải theo dõi, đánh giá và hiểu được mình đang tiêu thụ điện như thế nào", ông Sơn nhấn mạnh.

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), cho biết nhu cầu điện của Việt Nam đang tăng rất nhanh cùng với tốc độ tăng trưởng kinh tế. Thời gian gần đây, công suất cực đại của hệ thống điện quốc gia đã vượt 58.000 MW, trong khi sản lượng điện có ngày đạt trên 1 tỷ kWh.

Theo ông Dũng, bên cạnh áp lực từ nhu cầu điện ngày càng tăng, ngành năng lượng còn phải đối mặt với nhiều rủi ro từ biến động địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, khiến chi phí năng lượng có thể tăng mạnh.

Trước những thách thức này, Chính phủ và Bộ Công Thương đang triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo đảm an ninh năng lượng, trong đó sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được xác định là một trong những trụ cột quan trọng. Cơ quan quản lý cũng đang nghiên cứu các cơ chế mới như điều chỉnh biểu giá điện theo giờ cao điểm, đồng thời thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà và nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện.

Các chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng mạnh, thay đổi nhận thức và thói quen sử dụng điện của người dân sẽ là yếu tố quan trọng để giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững.