Kinh tế Trung Quốc: Sáu điểm nghẽn phía sau đà tăng trưởng

Tốc độ tăng trưởng kinh tế thần tốc của Trung Quốc đã giúp nâng cao thu nhập trong nước và tái định hình các thị trường ở nước ngoài. Điều này từng được xem là điều tất yếu, gần như một quy luật tự nhiên.

Tuy nhiên, giả định đó đang đứng trước phép thử.

Trong tháng 3, Chính phủ Trung Quốc đã hạ mục tiêu tăng trưởng chính thức cho năm 2026 xuống còn 4,5%-5%, mức tham vọng thấp nhất kể từ năm 1991 và là sự suy giảm đáng kể so với tốc độ tăng trưởng hai chữ số trong những thập niên trước.

Nhờ xuất khẩu bùng nổ, nền kinh tế Trung Quốc hiện đang trên đà đạt mục tiêu tăng trưởng năm 2026. Tuy nhiên, điểm sáng này che khuất những vấn đề mang tính cơ cấu đã ăn sâu trong nền kinh tế, bao gồm tiêu dùng yếu, thị trường bất động sản suy thoái kéo dài và lực lượng lao động ngày càng thu hẹp.

Quy mô khổng lồ của nền kinh tế cũng là một phần nguyên nhân: Nền kinh tế càng lớn thì việc duy trì tốc độ tăng trưởng vượt trội càng khó khăn.

Dưới đây là sáu biểu đồ lý giải những động lực đang định hình nền kinh tế Trung Quốc.

Thị trường bất động sản lao dốc

Trong nhiều thập niên, nhà ở là một trong những động lực tăng trưởng mạnh mẽ nhất của Trung Quốc, biến lĩnh vực bất động sản thành kênh tích lũy tài sản quan trọng của các hộ gia đình.

Tuy nhiên, trong vài năm trở lại đây, thị trường bất động sản đã rơi vào suy thoái. Chiến dịch siết chặt quản lý hoạt động vay nợ quá mức của các doanh nghiệp phát triển bất động sản vào năm 2020, tiếp đó là các đợt phong tỏa trong đại dịch khiến doanh số sụt giảm và niềm tin của hộ gia đình suy yếu, đã phơi bày những điểm mong manh của giai đoạn bùng nổ kéo dài dựa trên nợ vay.

Hệ quả là một vòng xoáy tiêu cực giữa nhu cầu suy giảm, điều kiện tài chính thắt chặt và các dự án dang dở - tình trạng mà đến nay thị trường vẫn chưa thể thoát ra.

Các doanh nghiệp phát triển bất động sản ngập trong nợ cũng đang phải vật lộn với lượng căn hộ chưa bán được, dự án đình trệ và nghĩa vụ tài chính ngày càng gia tăng, khiến nhiều doanh nghiệp rơi vào tình trạng vỡ nợ.

Kể từ giữa năm 2024, Chính phủ Trung Quốc đã tìm cách hỗ trợ thị trường bất động sản vượt qua khủng hoảng. Các biện pháp bao gồm giảm lãi suất đối với những khoản vay thế chấp hiện hữu, nới lỏng hạn chế mua nhà tại các thành phố lớn và giảm thuế giao dịch. Những chính sách này giúp thị trường ổn định trong thời gian ngắn, nhưng vẫn chưa đủ để đảo ngược xu hướng suy thoái.

Ở thời kỳ đỉnh cao, bất động sản cùng các ngành liên quan đóng góp tới một phần tư tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Trung Quốc. Tuy nhiên, tỷ trọng này được dự báo sẽ giảm xuống thấp hơn đáng kể so với 15% vào năm 2030, khi Chính phủ chuyển hướng sang lĩnh vực sản xuất công nghệ cao và các ngành công nghiệp xanh.

Dù vậy, những lĩnh vực này đòi hỏi nhiều vốn hơn và tạo ra ít việc làm hơn. Vì thế, chúng khó có thể thay thế bất động sản trong vai trò động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trên diện rộng.

Chi tiêu tiêu dùng ảm đạm

Tình trạng suy thoái bất động sản kéo dài nhiều năm đã khiến các hộ gia đình Trung Quốc cảm thấy tài sản của mình giảm sút và trở nên thận trọng hơn trong chi tiêu.

Giá cả của nhiều loại hàng hóa và dịch vụ vẫn ở mức yếu kể từ năm 2023, trong khi doanh số những mặt hàng có giá trị lớn, chẳng hạn ô tô và vật liệu xây dựng, đã giảm mạnh trong năm qua.

Thoạt nhìn, các số liệu lạm phát mới nhất của Trung Quốc cho thấy một bức tranh tích cực hơn: Nền kinh tế đã thoát khỏi tình trạng giảm phát kéo dài ba năm vào đầu năm nay.

Tuy nhiên, phần lớn đà tăng giá phản ánh chi phí hàng hóa nhập khẩu gia tăng - bao gồm giá dầu tăng sau cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran, cũng như giá chip đi lên trong bối cảnh làn sóng bùng nổ trí tuệ nhân tạo (AI) trên toàn cầu - thay vì sự phục hồi trên diện rộng của nhu cầu tiêu dùng.

Cạnh tranh khốc liệt giữa các doanh nghiệp Trung Quốc càng tạo thêm áp lực giảm giá. Chính phủ nước này gọi hiện tượng đó là “nội quyển” (involution), hàm ý một cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt nhưng không tạo ra sự cải thiện tương xứng về hiệu quả hay lợi ích kinh tế.

Các quan chức Trung Quốc đã tìm cách ngăn chặn những cuộc chiến giá cả gây tổn hại trong nhiều ngành, từ xe điện đến dịch vụ giao đồ ăn. Mục tiêu là giúp doanh nghiệp khôi phục biên lợi nhuận, cải thiện tiền lương và cuối cùng thúc đẩy tiêu dùng.

Tuy nhiên, trong bối cảnh niềm tin của người tiêu dùng vẫn yếu, những nỗ lực này đến nay mới mang lại hiệu quả hạn chế.

Dân số ngày càng thu hẹp

Với khoảng 1,4 tỷ người, Trung Quốc đang chứng kiến dân số suy giảm với tốc độ chưa từng thấy trong nhiều thập niên - một sự đảo chiều đáng kể đối với quốc gia vốn từ lâu được định hình bởi quy mô dân số khổng lồ.

Số trẻ em chào đời trong năm 2025 giảm xuống còn 7,93 triệu, mức thấp nhất kể từ ít nhất năm 1949. Số ca sinh đã giảm hằng năm kể từ năm 2016, ngoại trừ một đợt tăng ngắn vào năm 2024, có thể liên quan đến năm Giáp Thìn theo lịch Trung Quốc - thời điểm theo quan niệm truyền thống được xem là đặc biệt may mắn để sinh con.

Lực lượng dân số trong độ tuổi lao động của Trung Quốc - những người từ 16 đến 59 tuổi - cũng đang thu hẹp. Năm 2025, nhóm tuổi này chiếm khoảng 61% tổng dân số, giảm so với mức hơn 70% của một thập niên trước.

Khi dân số già hóa nhanh chóng, tỷ lệ người trong độ tuổi lao động so với người từ 65 tuổi trở lên - hiện vào khoảng 4:1 - được dự báo sẽ giảm một nửa trong vòng hai thập niên tới.

Bắc Kinh đang đặt cược vào việc cải thiện năng suất nhờ tự động hóa để bù đắp sự thiếu hụt lao động. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhấn mạnh rằng đầu tư vào khoa học và công nghệ - đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và robot - đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Trung Quốc.

Thị trường việc làm hạ nhiệt

Trong khi tỷ lệ thất nghiệp nói chung tương đối ổn định, thất nghiệp trong giới trẻ đã tăng vọt khi hàng triệu sinh viên mới tốt nghiệp gia nhập một thị trường lao động đang suy yếu.

Những người mới tốt nghiệp này chủ yếu tìm kiếm các công việc văn phòng, dẫn đến sự mất cân đối mang tính cơ cấu giữa kỹ năng của họ và nhu cầu thực tế của nền kinh tế - vốn vẫn do lĩnh vực sản xuất chi phối.

Tình trạng việc làm thiếu ổn định và tiền lương tăng chậm đang khiến nỗ lực khôi phục tiêu dùng trở nên khó khăn hơn. Những hộ gia đình không chắc chắn về triển vọng thu nhập có xu hướng tiết kiệm thay vì chi tiêu, qua đó củng cố thêm đà giảm tốc chung của nền kinh tế.

Việc tự động hóa được áp dụng nhanh chóng cũng tạo thêm áp lực. Robot và trí tuệ nhân tạo đang ngày càng được sử dụng rộng rãi trong sản xuất và dịch vụ, qua đó làm thay đổi nhu cầu tuyển dụng lao động.

Xuất khẩu: Động lực tăng trưởng then chốt

Xuất khẩu là một điểm sáng của nền kinh tế Trung Quốc. Trong giai đoạn 2018-2025, lượng hàng hóa Trung Quốc xuất khẩu ra nước ngoài tăng gần 52%. Trong chín tháng đầu năm nay, con số này đã cao hơn 21% so với cùng kỳ năm 2025.

Các nhà sản xuất Trung Quốc cũng đang dịch chuyển lên những phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn, xuất khẩu ngày càng nhiều sản phẩm cao cấp như xe điện, tấm pin năng lượng mặt trời và máy móc công nghiệp.

Điều này góp phần đưa thặng dư thương mại của Trung Quốc lên mức kỷ lục 1.200 tỷ USD trong năm 2025, và con số này còn tiếp tục tăng trong năm nay.

Làn sóng bùng nổ trí tuệ nhân tạo toàn cầu cũng tạo thêm động lực thuận lợi, khi đầu tư tăng vọt vào AI và các trung tâm dữ liệu thúc đẩy nhu cầu đối với công nghệ và thiết bị công nghiệp.

Ngành sản xuất công nghệ cao của Trung Quốc đã tăng trưởng nhanh chóng song hành với xu hướng này. Trong chín tháng đầu năm 2026, sản lượng thiết bị in 3D, pin lithium-ion và robot công nghiệp lần lượt tăng 62,5%, 39,5% và 29,1% so với cùng kỳ năm trước, theo Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc.

Tuy nhiên, việc dựa vào xuất khẩu để duy trì tăng trưởng kinh tế cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Căng thẳng thương mại đang gia tăng khi ngày càng nhiều quốc gia, ngoài Mỹ, tìm cách phản ứng trước làn sóng hàng hóa Trung Quốc nhập khẩu tăng mạnh.

Gần đây nhất, Liên minh châu Âu (EU) đã đàm phán về hạn ngạch nhập khẩu đối với ô tô hybrid, đồng thời cân nhắc áp dụng các biện pháp thương mại mới cho phép khối này hạn chế Trung Quốc tiếp cận thị trường châu Âu nếu căng thẳng leo thang.

Diễn biến này đặt ra câu hỏi về việc xuất khẩu Trung Quốc còn có thể gánh vác vai trò trụ cột của nền kinh tế trong bao lâu nữa.