Lạm phát vượt 80%, petrodollar cạn kiệt: Bên trong cuộc khủng hoảng kinh tế của Iran

Doanh thu từ xuất khẩu dầu của Iran đang suy giảm nhanh chóng khi lệnh phong tỏa của Hải quân Mỹ siết chặt các chuyến hàng từ Vịnh Ba Tư, trong khi lượng dầu dự trữ ngoài khơi – nguồn cung đang giúp Tehran duy trì dòng tiền từ thị trường Trung Quốc – cũng ngày càng cạn kiệt.

Điều này đang gia tăng sức ép lên nền kinh tế vốn đã kiệt quệ của Iran.

Theo dữ liệu từ công ty theo dõi tàu Kpler, chưa có lô dầu thô nào của Iran vượt qua được vòng phong tỏa kể từ khi Hải quân Mỹ tái áp đặt biện pháp này vào giữa tháng 7. Iran vẫn đang đưa một lượng nhỏ dầu lên các tàu chở dầu, nhưng số dầu này vẫn mắc kẹt bên trong vùng Vịnh.

Trong khi đó, lượng dầu thô Iran đã được đưa lên các tàu nằm bên ngoài khu vực phong tỏa - nguồn hàng vẫn đang tạo doanh thu cho Tehran - đã giảm xuống khoảng 29 triệu thùng, từ mức khoảng 90 triệu thùng vào giữa tháng 7. Lượng dầu này có thể cạn vào tháng tới.

Các quan chức ngành dầu mỏ vùng Vịnh, vốn kiểm tra những gì khách hàng đang mua trước khi xác định giá dầu hàng tháng, cho biết họ chỉ phát hiện rất ít lô dầu Iran được giao dịch trên thị trường.

Sau 6 tháng xung đột, sức ép lên hoạt động xuất khẩu dầu đang tước đi nguồn ngoại tệ chủ chốt của Tehran, trong bối cảnh đồng rial lao dốc, lạm phát tăng vọt và nền kinh tế ngày càng chìm sâu vào khủng hoảng.

Sức ép này cũng đang thử thách tính toán của Washington rằng những tổn thất kinh tế ngày càng lớn sẽ buộc Tehran phải nhượng bộ. Tuy nhiên, các quan chức và chuyên gia vùng Vịnh cảnh báo vòng siết chặt này có thể khiến Iran đáp trả mạnh hơn.

“Giờ đây, mọi chuyện sẽ phụ thuộc phần lớn vào mức độ tổn thất kinh tế mà chính quyền Iran sẵn sàng chịu đựng để đạt được các mục tiêu quân sự và địa chính trị”, Hamad Hussain, chuyên gia kinh tế tại Capital Economics, nhận định.

Dầu mỏ là nguồn sống của ngân sách và quân đội Iran

Thông thường, khoảng 1/3 ngân sách Nhà nước Iran được tài trợ từ nguồn thu dầu mỏ. Doanh thu dầu cũng trực tiếp góp phần tài trợ cho các hoạt động quân sự của chính quyền.

Bộ Tài chính Mỹ cho biết các lực lượng vũ trang Iran sử dụng những công ty chuyên biệt và mạng lưới “hạm đội bóng tối” để bán dầu thô, qua đó bổ sung nguồn ngân sách cho hoạt động quân sự.

Dữ liệu Kpler cho thấy trong tháng 8, Iran chỉ đưa khoảng 255.000 thùng dầu/ngày lên các tàu đang ở bên trong vùng Vịnh, thấp hơn 85% so với mức trung bình trong giai đoạn tháng 2-4.

Những thùng dầu mới được đưa lên tàu này vẫn mắc kẹt phía sau tuyến phong tỏa và chưa thể đến tay người mua.

Nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt cuộc chiến - dẫn tới biên bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran vào giữa tháng 6 và một giai đoạn phong tỏa được tạm dừng trong nhiều tuần - đã cho phép Tehran đưa một lượng lớn dầu ra nước ngoài để giao cho khách hàng sau đó.

Iran hiện vẫn đang sống nhờ nguồn lợi nhuận từ những lô dầu này.

Nhưng giờ đây, chiếc phao cứu sinh đó cũng đang biến mất.

Kpler ước tính với tốc độ giao hàng hiện tại khoảng 1 triệu thùng/ngày – phần lớn được chuyển tới Trung Quốc – lượng dầu Iran đang nằm trên các tàu có thể cạn vào giữa tháng 10. Dòng tiền từ những lô hàng đã giao trước đó nhiều khả năng sẽ cạn vào giữa tháng 12.

Ngay cả việc thu tiền từ những lô dầu này cũng có thể trở nên khó khăn hơn. Các biện pháp trừng phạt trong chiến dịch gây sức ép kinh tế mới của Washington đang nhắm vào các ngân hàng và những kênh tài chính hỗ trợ giao dịch với Iran.

Một số khách hàng Trung Quốc đang chuyển sang mua dầu thô từ Saudi Arabia, Iraq và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), theo các quan chức năng lượng vùng Vịnh.

Trong một số trường hợp, dầu Iran hiện còn đắt hơn các nguồn cung cạnh tranh đối với các nhà máy lọc dầu do nguồn hàng trở nên khan hiếm.

Phong tỏa khiến sản lượng dầu Iran cũng phải giảm

Lệnh phong tỏa đang buộc Iran phải cắt giảm một phần sản lượng.

Theo Homayoun Falakshahi, người đứng đầu bộ phận phân tích dầu thô tại Kpler, lượng dầu tồn kho của Iran không tăng đáng kể. Điều này cho thấy Tehran đã giảm sản lượng xuống gần hơn với mức cần thiết để đáp ứng nhu cầu trong nước.

Diễn biến này phù hợp với những gì mà các chuyên gia từng dự báo trong đợt phong tỏa ban đầu vào mùa xuân: Iran sẽ phải cắt giảm sản lượng để tránh tình trạng dầu tồn đọng lấp đầy các kho chứa đến mức tối đa.

Các tuyến vận chuyển đường bộ cũng không thể giúp Iran giải quyết bài toán này.

Lượng dầu có thể vận chuyển bằng xe tải hoặc đường sắt nhỏ hơn rất nhiều so với xuất khẩu bằng đường biển. Trong khi đó, Iran thiếu phần lớn các toa tàu chuyên dụng để chở dầu thô hoặc sản phẩm lọc dầu.

Ông Falakshahi đánh giá rằng Iran chỉ có thể vận chuyển tối đa khoảng 40.000 thùng dầu/ngày bằng xe tải – một con số rất nhỏ so với mức xuất khẩu gần 2 triệu thùng/ngày trước xung đột.

Sức ép còn đang lan sang ngành hóa dầu, nguồn thu ngoại tệ lớn thứ 2 của Iran sau dầu mỏ. Ngành này cũng phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu bằng đường biển.

Theo ước tính của Kpler, đến tháng 8, lượng sản phẩm hóa dầu được đưa lên tàu để xuất khẩu đã giảm khoảng 2/3 so với đầu năm 2026.

Trái lại, các nhà sản xuất dầu khác ở vùng Vịnh vẫn duy trì được lượng xuất khẩu đáng kể bất chấp xung đột.

Mỹ đang hỗ trợ các đoàn tàu hàng hải đi qua eo biển Hormuz, trong khi Saudi Arabia và UAE tăng cường đưa dầu thô qua các đường ống tránh tuyến đường biển này.

Đồng rial lao dốc, lạm phát vượt 80%

Sức ép lên xuất khẩu dầu khiến cuộc khủng hoảng kinh tế tại Iran thêm trầm trọng. Lạm phát chính thức của nước này hiện đã vượt 80% so với cùng kỳ năm trước.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo kinh tế Iran sẽ thu hẹp 5,4% trong năm nay, mức suy giảm tồi tệ nhất của nước này kể từ những năm 1980.

Xuất khẩu dầu giảm khiến Tehran mất đi nguồn ngoại tệ cần thiết để hỗ trợ đồng rial và thanh toán hàng nhập khẩu, trong đó có nguyên vật liệu phục vụ các nhà máy.

Khi nguồn ngoại tệ khan hiếm, chi phí nhập khẩu tăng lên, qua đó tiếp tục đẩy lạm phát cao hơn.

Theo chuyên gia Hussain, đồng rial đã mất gần 15% giá trị so với USD kể từ khi Tổng thống Donald Trump công bố chiến dịch gây sức ép kinh tế mới với Iran vào tháng 8.

Hiện hoạt động thương mại tổng thể của Iran chưa hoàn toàn đình trệ. Nước này được cho là đã xuất khẩu gần 15 tỷ USD hàng hóa phi dầu mỏ trong khoảng thời gian từ giữa tháng 3 đến giữa tháng 8, dù giá trị này vẫn thấp hơn năm trước.

Tuy nhiên, một cửa ngõ thương mại quan trọng gần đây đã bị thu hẹp.

Một số quan chức tiết lộ hoạt động thương mại chính thức qua UAE phần lớn đã dừng lại sau khi quốc gia này tuyên bố hồi tháng trước rằng sẽ đình chỉ các giao dịch tài chính và kinh tế với Iran.

Một phần hoạt động thương mại vẫn được duy trì thông qua các công ty trong mạng lưới ngầm.

Thương mại cũng đang chuyển hướng qua Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq, Oman và Pakistan, nhưng những tuyến đường này khiến thời gian và chi phí giao thương tăng lên.

Dù vậy, các quan chức và chuyên gia vùng Vịnh chưa nhận thấy nhiều dấu hiệu cho thấy sức ép kinh tế ngày càng lớn sẽ khiến Tehran xuống thang.

Thậm chí, Iran còn đang tăng cường cung cấp vũ khí, nhân lực và hỗ trợ tình báo cho lực lượng Houthi đồng minh tại Yemen.

Điều này làm gia tăng nguy cơ đối với hoạt động vận tải biển và cơ sở hạ tầng của Saudi Arabia, đồng thời đe dọa một tuyến hàng hải trọng yếu khác.

Ellie Geranmayeh, chuyên gia về Iran tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, bình luận: “Chiến dịch của Mỹ sẽ tác động đáng kể đến các hộ gia đình Iran bình thường. Nhưng nếu hỏi liệu Iran có đầu hàng tại bàn đàm phán hay không, tôi rất nghi ngờ. Những bằng chứng mà chúng ta có cho thấy chính quyền Iran nhiều khả năng sẽ tiếp tục chống chịu”.