Mỹ cảnh báo hơn 40 nước có nguy cơ thành 'đường vòng' giúp Trung Quốc né thuế, 3 cái tên gây chú ý

Mexico, Panama và Colombia hiện nằm trong nhóm hơn 40 quốc gia được đánh giá có nguy cơ cao về “chuyển tải bất hợp pháp” (illegal transshipment), tức đưa hàng hóa qua một quốc gia trung gian để thay đổi hoặc che giấu xuất xứ trước khi vào Mỹ, qua đó hưởng mức thuế thấp hơn.

Trước đó, 3 quốc gia này từng được xem là có động thái ủng hộ chính quyền Tổng thống Donald Trump trong cuộc đối đầu thương mại kéo dài giữa Mỹ và Trung Quốc.

Mexico áp thuế lên tới 50% đối với ô tô Trung Quốc vào tháng 12/2025, ngay trước thời điểm Mỹ xem xét lại Hiệp định Thương mại Mỹ, Mexico và Canada (USMCA).

Tại Panama, Tòa án Tối cao nước này hồi tháng 1 đã hủy các nhượng quyền do tập đoàn CK Hutchison của Hong Kong nắm giữ tại cả 2 đầu kênh đào Panama. Động thái này kéo theo một vụ kiện trọng tài với giá trị yêu cầu bồi thường hơn 2 tỷ USD, đồng thời khiến các khoản đầu tư của Trung Quốc trong lĩnh vực nhà nước tại Panama bị đóng băng.

Đến tháng 3, Colombia áp mức thuế 35% đối với thép và các sản phẩm gia công kim loại nhập khẩu từ những quốc gia không có hiệp định thương mại với nước này. Đây là mức trần được phép theo quy định của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), đồng thời chủ yếu nhắm tới Trung Quốc, nhà cung cấp lớn nhất của Colombia.

Hàng hóa qua nước thứ ba có thể khiến các quốc gia đối mặt với chi phí thực tế

Theo báo cáo của Nhà Trắng, các quốc gia bị xác định có liên quan đến hoạt động chuyển tải bất hợp pháp có thể phải chịu những hậu quả trực tiếp tại cửa khẩu Mỹ.

Washington đã đưa các điều khoản chống chuyển tải vào những hiệp định thương mại gần đây. Sắc lệnh 14326 được ký vào tháng 7/2025 quy định mức thuế phạt 40% đối với những hàng hóa mà Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP) xác định đã được chuyển hướng nhằm né thuế, thay vì mức thuế đối ứng vốn được áp dụng trong trường hợp thông thường.

Sắc lệnh cũng yêu cầu Bộ Thương mại và Bộ An ninh Nội địa Mỹ công bố danh sách 6 tháng/lần, trong đó nêu tên các quốc gia, doanh nghiệp và cơ sở bị cho là có liên quan đến hoạt động chuyển tải.

Báo cáo dài 25 trang mang tên “The Great Transshipment Scam” được Văn phòng Chính sách Thương mại và Sản xuất thuộc Nhà Trắng, đơn vị do Peter Navarro điều hành, xây dựng.

Theo báo cáo, sau khi Mỹ áp các mức thuế đầu tiên đối với hàng hóa Trung Quốc vào năm 2018, các nhà xuất khẩu Trung Quốc đã chuyển hướng một phần hàng hóa qua các nước thứ ba. Tại đây, hàng có thể được lắp ráp ở mức độ nhất định, thay nhãn hoặc thay đổi giấy tờ nhằm che giấu nguồn gốc Trung Quốc.

Các chuyên gia về thương mại khu vực nhìn chung không phủ nhận việc hoạt động chuyển tải đang diễn ra. Diego Marroquin Bitar, chuyên gia thuộc Chương trình châu Mỹ của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) và sáng kiến USMCA, cho rằng đây thực sự là vấn đề gây tổn hại.

“Chuyển tải là mối đe dọa thực sự đối với năng lực công nghiệp Mỹ, việc làm của người Mỹ và nguồn thu ngân sách. Điều đó không cần phải tranh luận”, ông nói.

Tuy nhiên, ông không đồng tình với bước tiếp theo trong lập luận của báo cáo, khi Nhà Trắng sử dụng quy mô thương mại của một quốc gia như cơ sở để coi nước đó là đồng phạm.

Mexico và Canada được xếp vào nhóm các đối tác thương mại lớn, nơi Nhà Trắng cho rằng nguy cơ chuyển tải tồn tại bên trong các dòng thương mại hợp pháp quy mô lớn. Theo Marroquin Bitar, cách phân loại này phản ánh quy mô thương mại hơn là hành vi thực tế.

Điểm khác biệt giữa Mexico, Canada với nhiều quốc gia khác trong danh sách nằm ở hệ thống quy tắc thương mại mà 2 nước này đã áp dụng.

“Mexico và Canada hoạt động trong một khuôn khổ thương mại với Mỹ, bao gồm các yêu cầu nghiêm ngặt về tỷ lệ hàm lượng nội địa khu vực, lao động và tiền lương”, ông nói. Các đối tác Trung Mỹ cũng hoạt động theo những điều khoản tương tự trong các hiệp định thương mại của họ với Mỹ.

Trong khi đó, các quốc gia Nam Mỹ được nêu trong báo cáo lại không có bộ quy tắc tương đương về hàm lượng nội địa và lao động, trong bối cảnh thương mại của họ ngày càng nghiêng về phía Trung Quốc.

Theo số liệu của Bộ Thương mại Brazil, Trung Quốc chiếm 28,7% kim ngạch xuất khẩu của Brazil trong năm ngoái, tương đương khoảng 100 tỷ USD và cao hơn 2,5 lần lượng hàng Brazil xuất sang Mỹ. Trung Quốc cũng là thị trường mua hàng lớn nhất của Chile và Peru.

Dòng vốn Trung Quốc cũng đi cùng với hoạt động thương mại. Từ khoản đầu tư 1,3 tỷ USD vào cảng nước sâu Chancay ở Peru cho đến các nhà máy do các hãng xe Trung Quốc xây dựng tại nhiều quốc gia trong khu vực, sự hiện diện kinh tế của Bắc Kinh tại Mỹ Latinh ngày càng rõ nét.

Báo cáo được công bố chỉ 6 tuần trước thời điểm Tổng thống Mỹ Donald Trump dự kiến tiếp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Washington vào tháng tới.

Việc rà soát USMCA cũng đang diễn ra sau khi Washington từ chối gia hạn tự động hiệp định. Trong khi đó, Brazil tháng trước đã yêu cầu tham vấn tại WTO liên quan đến các mức thuế của Mỹ mà Bộ Thương mại Brazil cho rằng tương đương 23,1% giá trị hàng xuất khẩu của nước này sang thị trường Mỹ.

Mỹ chia các quốc gia thành 3 nhóm nguy cơ

Báo cáo chia các quốc gia được nêu tên thành 3 nhóm rủi ro, trong đó các nước Mỹ Latinh xuất hiện ở cả 3 cấp độ.

Mexico nằm trong nhóm rủi ro cao nhất cùng với Canada, Liên minh châu Âu (EU), Ấn Độ, Israel, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan.

Brazil nằm ở nhóm trung gian, cùng với Thổ Nhĩ Kỳ và Việt Nam. 7 quốc gia Mỹ Latinh còn lại thuộc nhóm thấp hơn, được báo cáo gọi là “mục tiêu cơ hội”. Đây là những quốc gia có các đặc điểm như khu thương mại tự do, khả năng tiếp cận cảng biển, kho ngoại quan hoặc năng lực kiểm soát hải quan còn hạn chế.

Chỉ 3 trong số 9 quốc gia Mỹ Latinh được gắn với những nhóm hàng cụ thể trong báo cáo.

Hành lang Guanajuato, Queretaro của Mexico được liên hệ với động cơ điện, máy phát điện, máy biến áp và bộ biến đổi tĩnh thuộc các mã HS 8501 đến HS 8504. Báo cáo đặt hành lang này trong tương quan với Detroit, Grand Rapids và Indianapolis của Mỹ.

Hành lang Limon, Moin của Costa Rica xuất hiện cùng mã HS 850300, bao gồm linh kiện động cơ điện và máy phát điện, được đặt cạnh Dallas, Fort Worth và Oklahoma City.

Trong khi đó, hành lang Caucedo, Haina của Cộng hòa Dominica được liên hệ với dây dẫn cách điện và bộ dây cáp, đối chiếu với Portland, Seattle và Spokane.

Nhà Trắng cho rằng Mỹ chịu thiệt khi các trung tâm trung chuyển hưởng lợi

Báo cáo mô tả các tuyến thương mại trên như những “mắt xích xấu xí” trong một hệ thống thương mại có tính chất được, mất bằng 0, đồng thời lập luận rằng Mỹ sẽ chịu thiệt mỗi khi một trung tâm trung chuyển nước ngoài hưởng lợi.

Tuy nhiên, Marroquin Bitar cho rằng cách tính này dựa trên một giả định không thực tế.

“Điều đó chỉ đúng nếu giả định mọi động cơ được sản xuất tại Queretaro lẽ ra sẽ được sản xuất ở Michigan. Nhưng thực tế không phải vậy. Lựa chọn thay thế thực sự là châu Á, chứ không phải Detroit”, ông nói.

Theo chuyên gia này, khoảng 3/4 giá trị trong mỗi USD hàng hóa sản xuất của Mexico xuất khẩu sang Mỹ có nguồn gốc từ Bắc Mỹ. Điều đó đồng nghĩa lao động và giá trị gia tăng của Mỹ được đưa vào sản phẩm rồi quay trở lại Mỹ dưới dạng hàng nhập khẩu.

“Việc làm ở Michigan phụ thuộc vào việc làm ở Queretaro”, ông nói.

Báo cáo cũng áp dụng lập luận tương tự với Trung Mỹ, cho rằng các quy định thông thoáng tại các khu thương mại tự do tạo ra “mắt xích yếu” khiến khu vực này trở thành điểm đến hấp dẫn cho hoạt động chuyển hướng hàng hóa Trung Quốc.

Tại Costa Rica, các khu thương mại tự do đóng vai trò cốt lõi trong nền kinh tế xuất khẩu. Theo số liệu năm 2024 của cơ quan xúc tiến thương mại nhà nước Procomer, khu vực này đóng góp khoảng 15% GDP, chiếm 3/4 vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và tạo ra hơn 265.000 việc làm.

Costa Rica cũng đã hoàn tất đàm phán vào tháng 5 để gia nhập Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), trong nỗ lực mở rộng thị trường xuất khẩu.

Panama được nêu tên nhưng không gắn với bất kỳ nhóm hàng cụ thể nào. Nước này được xếp cùng Costa Rica và Cộng hòa Dominica vào nhóm các “cửa ngõ hàng hải”, bên cạnh Malaysia, Oman và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).

Báo cáo chỉ cho biết Panama và Costa Rica có lợi thế về khả năng tiếp cận đường biển, logistics tại các khu thương mại tự do và hoạt động tái xuất, nhưng không chỉ ra cơ sở, mặt hàng hay khối lượng hàng hóa cụ thể nào của Panama.

5 quốc gia Nam Mỹ được nêu trong báo cáo được xếp vào nhóm “các hành lang Mỹ Latinh”, với chức năng gồm chuyển hướng hàng hóa qua Thái Bình Dương và Đại Tây Dương, kho ngoại quan và lắp ráp trong khu vực.

Brazil bị đặc biệt chú ý khi Mỹ gia tăng sức ép

Brazil, nền kinh tế lớn nhất trong nhóm, xuất hiện 4 lần trong tài liệu. Trong 3 lần, tên Brazil chỉ được liệt kê mà không có thông tin chi tiết.

Một đoạn mô tả cho rằng Brazil, cùng với Thổ Nhĩ Kỳ, là một nền tảng khu vực quy mô lớn có khả năng hỗ trợ hoạt động chuyển hướng hoặc thay đổi hàng hóa đối với một số nhóm sản phẩm. Tuy nhiên, báo cáo không nêu rõ đó là những nhóm hàng nào.

Mexico là quốc gia duy nhất trong khu vực được báo cáo gắn với một con số cụ thể. Mexico được xếp cùng Ấn Độ và Việt Nam vào nhóm 3 trung tâm trung chuyển hàng đầu thế giới. Theo Bộ Thương mại Mỹ, khoảng 67 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc đã được đưa vào thị trường Mỹ thông qua 3 trung tâm này trong năm ngoái.

Tuy nhiên, chính báo cáo cũng đưa ra một số lưu ý đối với các số liệu của mình.

Nhà Trắng thừa nhận việc nguồn cung hàng nhập khẩu của Mỹ thay đổi sau năm 2018 không đồng nghĩa toàn bộ lượng hàng hóa Trung Quốc bị thay thế đều đã được chuyển hướng bất hợp pháp.

Báo cáo cũng đưa ra khoảng ước tính rất rộng về quy mô hoạt động này, từ 40 tỷ USD đến 303 tỷ USD/năm trong 5 nghiên cứu mà chính tài liệu thừa nhận không thể so sánh trực tiếp với nhau.

Các con số ước tính về 450.000 việc làm tại Mỹ và tối đa 150 tỷ USD sản lượng bị ảnh hưởng cũng được báo cáo xác định là những minh họa dựa trên mô hình.

Trong cuộc điện đàm với phóng viên, Peter Navarro cho biết các điều khoản chống chuyển tải sẽ trở thành một phần trong quá trình đàm phán thương mại của chính quyền Trump. Ông cảnh báo những quốc gia bị phát hiện chuyển hướng hàng hóa để né thuế sẽ phải đối mặt với các biện pháp trừng phạt.

Theo Marroquin Bitar, những điểm trên cho thấy báo cáo có cơ sở vững chắc hơn ở một vấn đề khác: khó xác định chính xác bên trong một lô hàng thực sự có gì.

“Điều cần được giải quyết là khoảng trống về khả năng giám sát”, ông nói, đề cập đến khoảng cách giữa những gì cơ quan hải quan có thể giả định về một sản phẩm khi hàng hóa đi qua biên giới và những gì họ thực sự có thể xác minh.

Theo ông, thu hẹp khoảng cách này là một vấn đề kỹ thuật và cần được giải quyết bằng các giải pháp kỹ thuật. Những đối tác có vị thế tốt nhất để phối hợp với Washington là các quốc gia vốn đã có hoạt động sản xuất và hợp tác sâu rộng với các doanh nghiệp Mỹ.