Trung Quốc tận dụng 'mỏ vàng' 28.000 tỷ USD, quyết đấu Mỹ trong cuộc đua AI

Ngay cả trong bối cảnh thị trường AI đang nóng chưa từng có, màn chào sàn của ChangXin Memory Technologies (CXMT) tại Thượng Hải (Trung Quốc) vào tháng trước vẫn gây choáng ngợp.

Chỉ trong vài giờ, cổ phiếu nhà sản xuất chip nhớ - được xem là niềm hy vọng lớn nhất của Bắc Kinh trong việc giảm phụ thuộc vào các nhà cung cấp nước ngoài và cạnh tranh với Mỹ về AI – đã tăng hơn 500% và trở thành cổ phiếu có giá trị vốn hóa lớn nhất Trung Quốc, vượt qua ngân hàng Industrial and Commercial Bank of China (ICBC).

Cơn sốt CXMT là đỉnh điểm của một trong những nỗ lực quyết liệt nhất từ trước đến nay của Trung Quốc nhằm huy động sức mạnh từ thị trường cổ phiếu và trái phiếu trị giá 28.000 tỷ USD.

Các cơ quan quản lý đã đẩy nhanh quá trình IPO đối với những doanh nghiệp chiến lược, đồng thời mở thêm kênh huy động vốn thông qua phát hành trái phiếu. Khi cổ phiếu công nghệ lao dốc vào tháng 7, giới chức Trung Quốc cũng nhanh chóng can thiệp để khôi phục niềm tin.

Khả năng tiếp cận nguồn vốn từ lâu là một trong những lợi thế lớn nhất của Mỹ trong lĩnh vực công nghệ.

Giờ đây, Bắc Kinh đang tìm cách thu hẹp khoảng cách đó, trong bối cảnh AI – một trong những ngành đòi hỏi nhiều vốn nhất lịch sử hiện đại – nổi lên như động lực tăng trưởng kinh tế và lợi thế quân sự tiếp theo.

Dữ liệu tổng hợp cho thấy các công ty công nghệ Trung Quốc đã huy động khoảng 217 tỷ USD thông qua IPO và phát hành trái phiếu trong 2 năm qua. Trong cùng thời gian, các công ty Mỹ huy động được số tiền lớn hơn 6 lần, với những cái tên như Amazon và Alphabet dẫn đầu.

Đây là sự thay đổi đáng kể trong cách Bắc Kinh cấp vốn cho các ngành công nghiệp chiến lược. Trung Quốc trước đây chủ yếu dựa vào trợ cấp, ưu đãi thuế và đầu tư Nhà nước, thay vì sử dụng thị trường vốn như một công cụ chính sách công nghiệp.

Giờ đây, Bắc Kinh muốn mở cánh cửa đến 26.000 tỷ USD tiền tiết kiệm của người dân – nguồn tiết kiệm hộ gia đình lớn nhất thế giới – trong khi các doanh nghiệp Trung Quốc cũng được hưởng một trong những mức chi phí vốn thấp nhất toàn cầu.

Quốc gia này từng chứng minh rằng sự kết hợp giữa hỗ trợ của nhà nước và năng lực sản xuất có thể tạo ra những ngành công nghiệp dẫn đầu thế giới, điển hình là xe điện với BYD.

Tuy nhiên, AI là cuộc đua khó khăn hơn khi Washington đang hạn chế khả năng tiếp cận của Bắc Kinh với những loại chip tiên tiến nhất.

“

“Các công ty Mỹ có khả năng tiếp cận vốn tốt hơn, nhưng chi phí tài chính đang tăng lên. Nếu Trung Quốc có được lợi thế bền vững về khả năng tiếp cận vốn, điều này sẽ tạo ra một lợi thế”

Chris Miller, giáo sư tại Đại học Tufts (Mỹ)

Trung Quốc đẩy nhanh IPO để hỗ trợ các doanh nghiệp công nghệ chiến lược

Bắc Kinh đã mở đường cho CXMT từ nhiều tháng trước khi công ty chào sàn. Đây là doanh nghiệp đầu tiên tham gia chương trình thí điểm “xét duyệt sơ bộ” dành cho các công ty có tầm quan trọng chiến lược, cho phép cơ quan quản lý xử lý những vấn đề then chốt trước khi doanh nghiệp chính thức nộp hồ sơ IPO.

CXMT hoàn tất quá trình từ nộp hồ sơ đến giao dịch trong chưa đầy 8 tháng – tốc độ đặc biệt nhanh đối với một quy trình có thể kéo dài nhiều năm – và huy động khoảng 9,8 tỷ USD, trở thành một trong những thương vụ IPO lớn nhất Trung Quốc trong nhiều năm.

Nhưng thương vụ cũng cho thấy hạn chế trong cách Trung Quốc định giá IPO. Cổ phiếu CXMT đóng cửa tăng 466% trong ngày giao dịch đầu tiên, cho thấy mức giá chào bán thấp hơn rất nhiều so với mức nhà đầu tư sẵn sàng trả.

Việc định giá IPO thận trọng giúp giảm rủi ro cho nhà đầu tư nhưng đồng nghĩa CXMT huy động được ít vốn hơn so với những đối thủ quốc tế. SK Hynix của Hàn Quốc gần đây đã huy động 26,5 tỷ USD tại Mỹ.

Vài ngày trước màn chào sàn của CXMT, làn sóng bán tháo cổ phiếu công nghệ đe dọa làm chệch hướng đà tăng. Bắc Kinh lập tức triển khai một trong những chiến dịch hỗ trợ thị trường quy mô rộng nhất trong nhiều năm, với các cơ quan quản lý, quỹ Nhà nước và nhà đầu tư lớn cùng hành động để ổn định tâm lý.

Động thái này phản ánh một chiến lược rộng lớn hơn. Kể từ năm 2025, các cơ quan quản lý Trung Quốc đã xây dựng một khuôn khổ phối hợp để hỗ trợ các công ty công nghệ trong suốt quá trình phát triển, kết hợp tín dụng ngân hàng, phát hành trái phiếu, thị trường vốn và đầu tư dài hạn.

Bắc Kinh coi thị trường vốn vững mạnh là điều kiện thiết yếu cho tham vọng công nghệ. Tiền tiết kiệm của người dân chỉ chảy vào các ngành chiến lược nếu nhà đầu tư tin rằng những khoản đầu tư này sẽ mang lại lợi nhuận.

Cho đến nay, dòng tiền dường như vẫn đang đi theo hướng Bắc Kinh mong muốn. Chỉ số STAR 50, với tỷ trọng lớn các doanh nghiệp chip, tăng 30% trong năm nay, vượt xa mức tăng 1,4% của CSI 300.

Nhiều doanh nghiệp AI hiện cũng đang chuẩn bị lên sàn. Trong đó, Z.AI và MiniMax theo đuổi kế hoạch niêm yết tại thị trường cổ phiếu loại A sau khi chào sàn Hồng Kông (Trung Quốc).

Moonshot AI, công ty đứng sau mô hình Kimi K3, cho biết đang chuẩn bị IPO trong thời gian sớm nhất là 6 tháng, còn DeepSeek đã bắt đầu đặt nền móng cho thương vụ IPO.

Trái phiếu trở thành nguồn vốn mới tiếp sức cho cuộc đua AI

Thị trường trái phiếu cũng đang được Bắc Kinh sử dụng để hỗ trợ ngành công nghệ. Các cơ quan chức năng thúc đẩy trái phiếu xanh và trái phiếu dành cho công nghệ, đồng thời khuyến khích ngân hàng và nhà đầu tư hỗ trợ các doanh nghiệp khoa học – công nghệ.

Các công ty công nghệ Trung Quốc đã phát hành ít nhất 38 tỷ USD trái phiếu trong và ngoài nước trong năm nay, mức cao nhất trong cùng kỳ kể từ năm 2016.

Tuy nhiên, con số này vẫn chỉ bằng khoảng 7% số tiền mà các công ty cùng lĩnh vực tại Mỹ huy động được.

Nỗ lực này diễn ra khi Bắc Kinh tìm cách kiểm soát đòn bẩy tài chính sau nhiều năm tăng trưởng dựa vào nợ.

Nền kinh tế chậm lại và chính quyền địa phương đang phải gánh lượng nợ lớn, khiến Nhà nước cần những phương thức mới để tài trợ cho các ngành công nghiệp quan trọng mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách.

Nhà phân tích độc lập Fraser Howie bình luận: “Nhà nước đơn giản là không còn khả năng như trước đây để kích thích nền kinh tế, hay thậm chí tài trợ cho tất cả các lĩnh vực mà họ muốn”.

Các cơ quan quản lý đã yêu cầu tổ chức tài chính cung cấp nguồn vốn ổn định cho các công ty công nghệ.

Dù vậy, ngân hàng vẫn ưu tiên những doanh nghiệp có dòng tiền ổn định và khả năng sinh lời hơn các startup công nghệ ở giai đoạn đầu, vốn phải chi mạnh cho nghiên cứu và phát triển nhưng chưa tạo ra lợi nhuận.

Điều này có thể lý giải tại sao Bắc Kinh ngày càng dựa vào thị trường vốn để cung cấp nguồn tài chính cho những doanh nghiệp công nghệ có tiềm năng tăng trưởng cao.

Một lợi thế lớn khác của Trung Quốc là chi phí vốn rất thấp. Hiện các công ty công nghệ lớn của Trung Quốc đang vay vốn với lãi suất trái phiếu trung bình 1,9% trong năm nay, thấp hơn 300 điểm cơ bản so với các đối thủ Mỹ – khoảng cách lớn nhất kể từ ít nhất năm 2015.

Contemporary Amperex Technology, nhà sản xuất pin lớn nhất thế giới, đã phát hành trái phiếu nhân dân tệ kỳ hạn 5 năm với lãi suất 1,58%. Trong khi đó, LG Energy Solution của Hàn Quốc phải trả 5,25% cho một trái phiếu USD có kỳ hạn tương đương.

“Điều này tạo ra một lợi thế cạnh tranh đáng kể”, Zhu Lei, người đứng đầu bộ phận trái phiếu thu nhập cố định châu Á tại Fidelity International, nhận xét.

Theo bà, chi phí vốn thấp và nguồn “vốn kiên nhẫn” – dòng tiền dài hạn không chạy theo lợi nhuận nhanh – cho phép các công ty Trung Quốc mạnh tay hơn trong đầu tư vào AI, công suất và nghiên cứu.

Thị trường vốn tăng tốc nhưng dòng tiền vẫn chưa đủ để thu hẹp khoảng cách công nghệ

Dòng tiền trên thị trường cổ phiếu cũng đang chuyển hướng theo chiến lược của Bắc Kinh. Nhà đầu tư đã rút tiền khỏi bất động sản, hàng tiêu dùng và các lĩnh vực tăng trưởng truyền thống để chuyển sang các nhà sản xuất chip và doanh nghiệp công nghệ cao.

Tuy nhiên, sự hưng phấn này đi kèm rủi ro. Gary Tan, nhà quản lý danh mục đầu tư tại Allspring Global Investments, cho rằng CXMT đang được định giá cao đáng kể so với các công ty cùng ngành trên toàn cầu.

Điều này cho thấy trong ngắn hạn, giá cổ phiếu đang được thúc đẩy nhiều hơn bởi kỳ vọng vào chính sách hỗ trợ của Bắc Kinh và tâm lý cho rằng cổ phiếu này đang khan hiếm, thay vì tình hình kinh doanh thực tế của công ty.

Thêm vào đó, việc bơm quá nhiều vốn vào các ngành được chính sách hậu thuẫn cũng có thể dẫn đến dư thừa công suất, biên lợi nhuận giảm và cạnh tranh gay gắt.

Đây từng là vấn đề đối với ngành xe điện và pin mặt trời Trung Quốc sau nhiều năm nhận được hỗ trợ mạnh từ Chính phủ.

Câu hỏi lớn nhất là liệu tiền vốn có đủ để thu hẹp khoảng cách công nghệ với Mỹ hay không.

“

“Vốn là điều kiện cần, nhưng chưa đủ”

Hongxu Wei, chuyên gia kinh tế cấp cao tại tổ chức nghiên cứu Anbound (Trung Quốc)

Theo ông Wei, đất đai, công nghệ và nhân tài cũng là những dạng vốn, trong khi thách thức thực sự nằm ở việc biến các đột phá công nghệ thành ứng dụng thương mại.

Trung Quốc thậm chí có thể không cần nhiều vốn như Mỹ để đạt được kết quả tương đương. Các công ty như DeepSeek và Moonshot cho biết họ có thể xây dựng những mô hình AI cạnh tranh với chi phí chỉ bằng một phần nhỏ so với nhiều đối thủ phương Tây.

UBS Group AG ước tính chi phí huấn luyện các mô hình AI của Trung Quốc chưa bằng 10% so với những công ty dẫn đầu toàn cầu như OpenAI và Anthropic. Giá API trung bình của các mô hình lớn Trung Quốc cũng thấp hơn 20% so với những đối thủ quốc tế tương đương.

Những hiệu quả về chi phí này có thể trở thành một trong những lợi thế lớn nhất của Trung Quốc.

Thay vì cố gắng vượt Mỹ về đổi mới công nghệ, giới phân tích chỉ ra rằng Bắc Kinh có thể thu hẹp khoảng cách bằng cách công nghiệp hóa và thương mại hóa AI ở quy mô lớn, tận dụng nền tảng sản xuất, chuỗi cung ứng và nguồn nhân lực kỹ thuật dồi dào.

“Điều cuối cùng định hình cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung sẽ là đầu tư quy mô lớn và bền bỉ vào cả đổi mới sáng tạo lẫn năng lực công nghiệp”, Kyle Chan, nghiên cứu viên tại Viện Brookings, nhận định. “Quốc gia hội tụ được tất cả những yếu tố này sẽ có lợi thế bền vững”.