Nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới đối mặt bài toán 'sinh tử', Chính phủ nỗ lực giải cứu trong vô vọng

Theo dự báo của các chuyên gia, số trẻ sinh ra tại Trung Quốc nhiều khả năng sẽ lần đầu tiên giảm xuống dưới mốc 9 triệu trong năm 2025. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc số cuộc hôn nhân trong giới trẻ sụt giảm mạnh, cùng với triển vọng việc làm ngày càng kém khi nền kinh tế mất đà tăng trưởng.

Tháng 1 năm nay đánh dấu tròn 10 năm kể từ khi Trung Quốc chính thức chấm dứt chính sách một con. Trong bối cảnh đó, Chính phủ đang liên tục đưa ra các biện pháp nhằm khuyến khích kết hôn và giảm chi phí nuôi dạy con cái, với kỳ vọng đảo ngược xu hướng suy giảm dân số.

Số trẻ sinh tại Trung Quốc đã giảm xuống còn 9,56 triệu vào năm 2022, lần đầu tiên xuống dưới 10 triệu kể từ khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập năm 1949. Con số này tiếp tục chạm mức thấp kỷ lục 9,02 triệu vào năm 2023.

Năm 2024, số ca sinh tăng trở lại 6%, lên 9,54 triệu. Mức tăng này chủ yếu được cho là nhờ việc không còn các đợt phong tỏa nghiêm ngặt theo chính sách “zero-Covid” như năm 2023, qua đó giúp số lượng đăng ký kết hôn tăng lên. Tuy vậy, số trẻ sinh năm 2024 vẫn chỉ bằng khoảng một nửa so với đỉnh gần nhất ghi nhận vào năm 2016.

Nếu đúng như dự báo, năm 2025 sẽ tiếp tục thiết lập một mức đáy mới cho tỷ lệ sinh của Trung Quốc.

Ông He Yafu, chuyên gia nhân khẩu học tại Viện Nghiên cứu Dân số YuWa, được truyền thông Trung Quốc dẫn lời cho rằng số trẻ sinh trong năm 2025 “gần như chắc chắn” sẽ thấp hơn 9 triệu. Trong khi đó, ông Yi Fuxian, nhà nghiên cứu tại Đại học Wisconsin–Madison (Mỹ), còn dự đoán con số có thể giảm xuống dưới 8 triệu, chỉ còn khoảng 7,3 triệu trẻ.

Nhiều chuyên gia cho rằng sự sụt giảm mạnh trong số cuộc hôn nhân năm 2024 là nguyên nhân trực tiếp khiến tỷ lệ sinh đi xuống. Tại Trung Quốc, sinh con ngoài hôn nhân là điều hiếm gặp, vì vậy số lượng kết hôn gần như phản ánh trực tiếp xu hướng sinh nở. Năm 2024, số cặp đăng ký kết hôn giảm 20% so với cùng kỳ, chỉ còn 6,1 triệu cặp – chưa bằng một nửa so với cách đây 10 năm.

Khoảng 80% các cặp đăng ký kết hôn tại Trung Quốc nằm trong độ tuổi 20–30, cho thấy ngày càng ít người trẻ sẵn sàng lập gia đình. Áp lực tài chính là rào cản lớn, khi xã hội vẫn kỳ vọng nam giới phải có nhà ở và chi trả các khoản sính lễ. Điều kiện việc làm xấu đi và tâm lý bất ổn do kinh tế suy yếu càng khiến giới trẻ do dự trước hôn nhân.

Bên cạnh đó, tư duy về sinh con vẫn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ chính sách một con kéo dài suốt nhiều thập niên kể từ khoảng năm 1980. Dù Chính phủ đã nới lỏng lên chính sách hai con vào năm 2016, rồi ba con vào năm 2021, về cơ bản xóa bỏ trần sinh con, nhưng sau 10 năm, nhiều gia đình vẫn cho rằng chỉ cần một con là đủ. Thêm vào đó, nhiều năm hạn chế sinh nở cũng khiến số phụ nữ trong độ tuổi sinh sản giảm mạnh.

Chi phí nuôi con cao tiếp tục là một rào cản lớn. Theo khảo sát năm 2024 của Viện Nghiên cứu Dân số YuWa, chi phí trung bình trên toàn quốc để nuôi một đứa trẻ đến hết trung học phổ thông vào khoảng 70.000 USD. Riêng tại Bắc Kinh và Thượng Hải, con số này vượt 127.000 USD.

Chi phí nuôi con đến tuổi trưởng thành tương đương 6,3 lần GDP bình quân đầu người. Trong nhóm 14 quốc gia được so sánh, bao gồm Mỹ và nhiều nước châu Âu, châu Á, Trung Quốc chỉ đứng sau Hàn Quốc – nơi chi phí này lên tới 7,8 lần GDP bình quân đầu người.

Nếu xu hướng sinh giảm tiếp diễn, Trung Quốc có nguy cơ thiếu hụt lao động trong trung và dài hạn. Lượng người tiêu dùng sụt giảm cũng có thể đẩy nền kinh tế vào vòng xoáy suy thoái.

Trước tình hình đó, Chính phủ Trung Quốc đã triển khai hàng loạt biện pháp khuyến khích kết hôn và sinh con. Dự kiến sớm nhất từ năm 2026, các khoản chi phí sinh con phải tự chi trả sẽ được bảo hiểm y tế chi trả hoàn toàn. Hiện nay, chi phí từ khi mang thai đến khi sinh nở thường vào khoảng 10.000 nhân dân tệ (khoảng 1.430 USD).

Về hỗ trợ sau sinh, từ năm 2025, Trung Quốc đã triển khai trợ cấp chăm sóc trẻ em trên toàn quốc, với mức 3.600 nhân dân tệ mỗi năm cho mỗi trẻ dưới 3 tuổi.

Nhiều địa phương cũng ban hành các chính sách riêng. Tại một số khu vực ở Quảng Châu (tỉnh Quảng Đông), từ tháng 7/2025, các cặp kết hôn lần đầu và có hộ khẩu địa phương được trợ cấp tới 80.000 nhân dân tệ. Nếu người vợ sinh con, gia đình sẽ được nhận thêm 120.000 nhân dân tệ.

Một số địa phương còn trợ cấp mua nhà. Thành phố Thiên Môn (tỉnh Hồ Bắc) từ tháng 3/2025 bắt đầu hỗ trợ 60.000 nhân dân tệ cho các cặp vợ chồng mới cưới mua nhà mới xây trong thành phố.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến lo ngại về khả năng triển khai trơn tru các chính sách này. Từ mùa thu năm 2025, Chính phủ áp dụng chính sách miễn học phí năm cuối mẫu giáo, nhưng đã xuất hiện tình trạng một số trường không nhận được tiền hỗ trợ do khó khăn ngân sách ở địa phương.

Nguồn tài chính cho kế hoạch xóa bỏ chi phí sinh con, dự kiến bắt đầu từ năm nay, hiện vẫn chưa được xác định rõ ràng. Nếu tính toán giả định với khoảng 9 triệu ca sinh mỗi năm, ngân sách cần thiết có thể lên tới khoảng 12,7 tỷ USD.