Ngôi chùa lưu giữ bức tranh 9 con rồng ẩn hiện trong mây lớn nhất Việt Nam: Số phận đặc biệt, kiến trúc mang đậm dấu ấn vương giả
Bên bờ sông Đông Ba, chùa Diệu Đế đi qua những lần đổi thay dữ dội của lịch sử. Từ phủ đệ hoàng gia thành quốc tự, từ bị trưng dụng đến hồi sinh, ngôi chùa giữ lại một dấu ấn kiến trúc hiếm có ở Huế.
Nằm cạnh dòng sông Đông Ba hiền hòa là ngôi chùa mang tên Diệu Đế - như một khoảng lặng tách ra khỏi nhịp phố thị. Nhưng sự tĩnh tại ấy không khiến nơi đây "đứng ngoài thời cuộc".
Trái lại, Diệu Đế là một trong những ngôi chùa mang số phận đặc biệt nhất cố đô khi khởi đầu từ hoàng gia, trưởng thành trong biến động và hôm nay trở thành điểm hẹn văn hóa - Phật giáo với những giá trị kiến trúc độc đáo bậc nhất của vùng đất cố đô Huế.
Sinh ra từ… vương giả
Ít ai biết, nền chùa Diệu Đế xưa vốn là phủ đệ của Phúc Quốc công - ông ngoại vua Thiệu Trị, cũng là nơi nhà vua chào đời. Năm 1844, sau khi lên ngôi, vua Thiệu Trị cho cải tạo phủ cũ thành chùa và đặt tên "Diệu Đế", gắn với giáo lý Tứ Diệu Đế của nhà Phật.
Việc dựng lập không dừng ở ý nghĩa tâm linh. Theo ghi chép, nhà vua điều động 600 binh lính xây dựng chùa với quy mô rộng rãi, lấy sông đào Đông Ba làm minh đường. Chính lựa chọn mặt nước làm "tiền cảnh" đã tạo nên một thế chùa thoáng, mở, để kiến trúc và cảnh quan soi chiếu lẫn nhau - một tư duy quy hoạch vừa vương giả vừa thấm đẫm tinh thần Á Đông.
Kiến trúc khác biệt
Chùa Diệu Đế từng được tổ chức theo một cấu trúc rất đặc biệt với vòng thành lớn bao quanh, bốn cửa bố trí đối xứng, tượng trưng cho "Tứ đế".
Từ tam quan đi vào là một trục không gian rõ rệt, lần lượt mở ra sân và các hạng mục chính: Bi đình - chung đình hai bên, Đạo Nguyên các ở giữa, rồi đến các khu Trí Tuệ, Cát Tường; vượt qua bức tường ba cửa mới tiến vào điện Đại Giác - trung tâm thờ tự, kèm các dãy tăng xá, nhà trù.
Bố cục này khiến Diệu Đế khác nhiều ngôi chùa Huế vốn thiên về vườn cảnh và sự uốn lượn, bởi nó mang tinh thần "điển chế": Lớp lang, trục chính, cân xứng và kỷ luật, rất gần với tư duy kiến trúc cung đình.
Nhưng lịch sử không cho Diệu Đế một hành trình yên ả. Sau biến động năm 1885 khi kinh thành thất thủ, chùa từng bị trưng dụng cho các mục đích khác nhau.
Đến năm 1887, phần lớn dãy nhà bị triệt hạ, chỉ còn lại một số hạng mục quan trọng như Đại Giác điện, Chung lâu, Đạo Nguyên các, cổ lâu, trung đình và tam quan lâu.
Năm 1889, vua Thành Thái ban 3.000 quan tiền cho Hòa thượng Thanh Minh - Tâm Truyền để trùng tu, song chùa vẫn không thể lấy lại quy mô đồ sộ thuở ban đầu.
Thiên tai lại tiếp tục "cắt" vào di tích lịch sử này khi năm 1904, bão lớn làm sụp đổ một số điện thờ. Đến năm 1910, gác Đạo Nguyên hư hỏng nặng buộc phải triệt hạ.
Mãi năm 1953, Hòa thượng Diệu Hoằng trùng tu chùa với sự giúp sức của bà Từ Cung và Phật tử; quy mô được thu gọn, dần định hình diện mạo như ngày nay.
Dấu ấn vương giả trong không gian Phật giáo và "bức tranh 9 rồng" hiếm có
Nếu nhìn Diệu Đế hôm nay, dễ nhận ra sự tiết chế của một ngôi chùa đã qua nhiều lần tổn thất. Nhưng chính trong sự thu gọn đó, những dấu ấn "vương giả" vẫn hiện diện rõ ràng ở cách xử lý trục chính điện và ngôn ngữ trang trí.
Điện Đại Giác được cải biến với mặt tiền hướng ra không gian phía trước; hai bên là chung lâu và cổ lâu tạo thế cân xứng.
Trên nóc nhà bày "lưỡng long triều nguyệt", một mô típ quen thuộc của kiến trúc truyền thống, làm nổi bật dáng vẻ trang nghiêm. Ở cửa chính giữa treo bức hoành "Diệu Đế Quốc Tự" từ năm 1844 như một chứng dấu về vị thế quốc tự.
Bên trong nội điện, bốn cột lớn bằng xi măng cốt sắt được trang trí mây rồng ẩn hiện, tạo chiều sâu thị giác và cảm giác linh thiêng.
Và điểm khiến Diệu Đế trở nên "độc bản" trong trải nghiệm tham quan là bức tranh 9 con rồng ẩn hiện trong mây được nhắc đến như tác phẩm quy mô lớn nhất Việt Nam. Chi tiết này không chỉ là một "điểm check-in", mà còn cho thấy cách mỹ thuật cung đình được đưa vào không gian Phật giáo để tạo nên vẻ trang trọng rất Huế: Vừa quyền quý, vừa sâu lắng.
Giữa một cố đô trầm mặc, chùa Diệu Đế không cố kể chuyện bằng sự ồn ào. Ngôi chùa kể bằng những lớp thời gian: Từ phủ đệ hoàng gia hóa thành quốc tự, từ những năm tháng bị trưng dụng đến những lần trùng tu không trọn vẹn, rồi vẫn đứng đó bên sông Đông Ba như một chứng nhân.
Chính quy mô kiến trúc đặc thù cùng dấu ấn "Cửu long ẩn vân" đã giữ cho Diệu Đế một vị trí rất riêng trong bản đồ văn hóa - kiến trúc của cung đình Huế.
Nguồn ảnh: Internet/Đã hướng nội còn OCD
