Nhập siêu kỷ lục hơn 20 tỷ USD, Việt Nam vẫn còn 'cửa' đảo chiều?

Nhập siêu vượt 20 tỷ USD sau gần 7 tháng

Sau giai đoạn 2021-2025 liên tục duy trì trạng thái xuất siêu, cán cân thương mại hàng hóa của Việt Nam đã ghi nhận sự đảo chiều đáng chú ý trong năm nay.

Theo số liệu của Cục Hải quan, tính đến ngày 15/7, tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 290,52 tỷ USD, tăng 21,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, nhập khẩu đạt 310,98 tỷ USD, tăng tới 34,4%. Chênh lệch giữa xuất khẩu và nhập khẩu đã đưa cán cân thương mại rơi vào trạng thái nhập siêu 20,46 tỷ USD.

Nếu nhìn theo diễn biến từng tháng, tình trạng nhập siêu đã kéo dài liên tục từ đầu năm. Tháng 1 ghi nhận mức nhập siêu khoảng 1,78 tỷ USD; tháng 2 là 1,01 tỷ USD; tháng 3 giảm còn 680 triệu USD nhưng sau đó tăng nhanh lên gần 4 tỷ USD trong tháng 4 và hơn 5,2 tỷ USD trong tháng 5. Tháng 6 tiếp tục nhập siêu khoảng 2,67 tỷ USD, trong khi chỉ riêng nửa đầu tháng 7 đã ghi nhận thêm 3,64 tỷ USD.

Đây là diễn biến trái ngược hoàn toàn với giai đoạn trước. Năm 2023, Việt Nam xuất siêu hơn 28 tỷ USD; năm 2024 xuất siêu trên 24 tỷ USD và năm 2025 tiếp tục duy trì mức xuất siêu hơn 20 tỷ USD.

Việc cán cân thương mại chuyển từ xuất siêu sang nhập siêu với quy mô lớn khiến không ít ý kiến lo ngại về áp lực đối với tỷ giá, cán cân thanh toán cũng như triển vọng tăng trưởng trong những tháng cuối năm.

Nhập siêu phản ánh nhu cầu đầu tư nhiều hơn là suy yếu xuất khẩu

Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, giảng viên Khoa Kinh tế Phát triển, Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội), nếu nhìn vào cơ cấu hàng hóa nhập khẩu, mức nhập siêu hiện nay chưa phải tín hiệu tiêu cực.

Ông cho rằng phần lớn kim ngạch nhập khẩu tăng mạnh đến từ máy móc, thiết bị, dây chuyền sản xuất, nguyên vật liệu và linh kiện phục vụ sản xuất, thay vì hàng tiêu dùng.

Theo vị chuyên gia, làn sóng giải ngân FDI đang diễn ra mạnh mẽ khiến nhiều doanh nghiệp nước ngoài đồng loạt nhập khẩu thiết bị để mở rộng nhà máy và nâng công suất sản xuất. Cùng với đó, nhiều dự án đầu tư công quy mô lớn sau khi hoàn tất giải phóng mặt bằng đã bước vào giai đoạn thi công, kéo theo nhu cầu lớn về máy móc, thiết bị và vật tư.

Một yếu tố khác là nhiều doanh nghiệp xuất khẩu đang chủ động nhập khẩu nguyên liệu để chuẩn bị cho các đơn hàng trong nửa cuối năm.

"Việc doanh nghiệp tăng nhập khẩu nguyên liệu khi đơn hàng xuất khẩu phục hồi là diễn biến bình thường của nền kinh tế. Điều đó cho thấy khu vực sản xuất đang chuẩn bị cho chu kỳ tăng trưởng mới", TS. Nguyễn Quốc Việt nhận định.

Theo ông, đây cũng là đặc điểm quen thuộc của các ngành xuất khẩu chủ lực như điện tử, bán dẫn, máy tính, trí tuệ nhân tạo (AI), dệt may hay da giày, vốn vẫn phụ thuộc khá lớn vào nguồn nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu.

Điều đáng quan tâm là khả năng chuyển hóa thành xuất khẩu

Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, điều quan trọng hiện nay không nằm ở quy mô nhập siêu bao nhiêu tỷ USD mà là khả năng chuyển hóa lượng hàng hóa nhập khẩu thành năng lực sản xuất và kim ngạch xuất khẩu trong thời gian tới.

"Nếu máy móc, thiết bị và nguyên liệu nhập khẩu hôm nay nhanh chóng tạo ra sản phẩm xuất khẩu trong vài tháng tới thì nhập siêu chỉ mang tính chu kỳ. Ngược lại, nếu nhập khẩu tăng nhưng xuất khẩu không cải thiện tương ứng thì áp lực lên cán cân thương mại sẽ lớn hơn", ông phân tích.

Vị chuyên gia cho rằng triển vọng đảo chiều của cán cân thương mại vẫn khá tích cực khi nhiều thị trường lớn như Mỹ, EU và một số nước châu Á đang ghi nhận nhu cầu nhập khẩu phục hồi.

Nếu các đơn hàng xuất khẩu tiếp tục cải thiện trong quý III và quý IV, lượng nguyên liệu nhập khẩu hiện nay sẽ được chuyển hóa thành kim ngạch xuất khẩu, qua đó giúp thu hẹp mức nhập siêu.

"Tôi kỳ vọng xuất khẩu sẽ tăng tốc trong nửa cuối năm, từ đó cán cân thương mại sẽ dần cân bằng trở lại, thậm chí có thể đảo chiều nếu nhu cầu thế giới phục hồi tích cực", TS. Nguyễn Quốc Việt nói.

Giá trị gia tăng mới là bài toán lớn

Dù vậy, TS. Nguyễn Quốc Việt cho rằng khi đánh giá cán cân thương mại, không nên chỉ nhìn vào con số xuất siêu hay nhập siêu tuyệt đối.

Theo ông, vấn đề đáng quan tâm hơn là khoảng cách giữa giá trị hàng hóa xuất khẩu và chi phí nhập khẩu đầu vào.

Từ năm 2024 đến nay, giá nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện và máy móc tăng nhanh do tác động của căng thẳng địa chính trị, xung đột thương mại và những gián đoạn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong khi đó, nhu cầu tiêu dùng tại nhiều nền kinh tế phục hồi chậm khiến giá bán hàng xuất khẩu của Việt Nam không tăng tương ứng với tốc độ tăng của chi phí đầu vào.

Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp phải bỏ ra nhiều chi phí hơn để nhập khẩu nguyên liệu nhưng giá trị thu về từ xuất khẩu lại tăng chậm, khiến phần giá trị gia tăng giữ lại trong nền kinh tế bị thu hẹp.

"Khi chi phí đầu vào tăng nhanh hơn giá bán sản phẩm, doanh nghiệp sẽ phải chia sẻ phần lợi nhuận của mình để duy trì đơn hàng. Nếu tình trạng này kéo dài, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp sẽ bị ảnh hưởng. Vì vậy, bài toán lớn không chỉ là giảm nhập siêu mà còn phải nâng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng hàm lượng giá trị gia tăng trong mỗi sản phẩm xuất khẩu", TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, việc nhập khẩu nhiều máy móc, thiết bị và nguyên liệu phục vụ sản xuất có thể được xem là bước chuẩn bị cần thiết cho chu kỳ tăng trưởng mới. Tuy nhiên, hiệu quả của dòng nhập khẩu này sẽ chỉ được khẳng định nếu xuất khẩu tăng tốc trong những tháng cuối năm, qua đó đưa cán cân thương mại trở lại trạng thái cân bằng hoặc xuất siêu.