Nước mua gạo Việt nhiều nhất thế giới tăng thuế lên 35%, giảm mạnh nhập khẩu: Việt Nam thiệt đơn thiệt kép

Khách hàng lớn nhất của Việt Nam điều chỉnh tăng thuế quan, giảm nhập khẩu gạo

Philippines là một trong những nước nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới do nhu cầu nội địa cao trong khi sản lượng nội địa không đáp ứng đủ nhu cầu tiêu dùng. Quốc gia Đông Nam Á này nhập khoảng 3,941 triệu tấn gạo/năm.

Trong năm 2023, Philippines nhập khẩu khoảng 3,1 triệu tấn từ Việt Nam, chiếm khoảng 36,3% tổng lượng xuất khẩu của nước ta và trở thành thị trường lớn nhất. Dữ liệu năm 2024 - 2025 cũng cho thấy Philippines chiếm khoảng 38% tổng kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam.

Philippines đã tạm ngừng nhập khẩu gạo trong 60 ngày kể từ 1/9/2025, để hỗ trợ nông dân trong mùa thu hoạch, sau đó nước này đã gia hạn lệnh tạm ngừng mua gạo nước ngoài đến tháng 4 năm 2026, với một “cửa sổ” nhập khẩu hạn chế vào tháng 1 khoảng 300.000 tấn.

Trang Rice News Today cho hay, Philippines đã bắt đầu nhập khẩu gạo trở lại từ tháng 1 năm 2026, đánh dấu một giai đoạn chuyển đổi quan trọng sang cơ chế thuế quan linh hoạt mới, nhằm ổn định nguồn cung trong nước, đồng thời cân bằng lợi ích của nông dân và khả năng chi trả của người tiêu dùng.

Theo Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp Philippines Francisco Tiu Laurel Jr., việc nối lại nhập khẩu gạo từ đầu năm 2026 là cần thiết để bảo đảm lượng dự trữ đệm đầy đủ trước mùa thu hoạch tiếp theo. Bộ Nông nghiệp Philippines (DA) đã ấn định ngày 15/12/2025 là thời hạn nội bộ để hoàn tất mức thuế áp dụng từ ngày 1/1/2026, thay thế mức thuế 15% hiện hành.

Khung thuế mới, được Hội đồng Phát triển Kinh tế và Ủy ban Thuế quan và Các vấn đề liên quan (TRMC) thông qua, sẽ áp dụng cơ chế điều chỉnh dần theo giá, với thuế suất tăng hoặc giảm 5 điểm % cho mỗi biến động 5% của giá gạo thế giới, trong biên độ từ 15% đến 35%. Công thức linh hoạt này nhằm giảm thiểu tác động của biến động thị trường gạo quốc tế đối với cả nông dân và người tiêu dùng.

Trung tâm Thông tin và Dịch vụ Nông nghiệp và Môi trường (Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, Philippines đã chính thức áp dụng một cơ chế thuế quan biến thiên ngay khi mở cửa thị trường trở lại từ ngày 1/1/2026.

Theo đó, mức thuế nhập khẩu gạo đã được nâng từ 15% lên 20%. Theo bản tin của Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường, cơ chế này đặc biệt nhắm vào gạo Việt Nam, khi sử dụng giá gạo 5% tấm (FOB) của Việt Nam do FAO công bố làm giá tham chiếu để tính toán thuế suất cho quý tiếp theo.

Cơ chế thuế mới này tạo ra thách thức khó khăn cho chiến lược cạnh tranh bằng giá của các doanh nghiệp Việt Nam. Cụ thể, khi giá gạo Việt Nam ở mức cao (trên 368 USD/tấn), thuế suất sẽ là 15%; nhưng khi giá giảm xuống dưới 315 USD/tấn, thuế suất sẽ được đẩy lên mức trần 35%. Việc áp dụng mức thuế 20% hiện tại cho thấy giá tham chiếu của gạo Việt Nam vào cuối quý 4/2025 đã nằm trong khoảng 350-367 USD/tấn

Chính sách này có nguy cơ vô hiệu hóa lợi thế cạnh tranh về giá của gạo Việt, vì bất kỳ nỗ lực hạ giá nào cũng sẽ bị đối trọng bởi một mức thuế cao hơn. Thách thức này càng trở nên lớn hơn trong bối cảnh lũy kế đến ngày 15/12/2025, xuất khẩu gạo của Việt Nam đã ghi nhận mức giảm 28,76% về giá trị so với cùng kỳ.

Video Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp Philippines Francisco Tiu Laurel Jr. nói về việc nước này tăng thuế nhập khẩu gạo từ ngày 1/1/2026 - Nguồn clip: ANC

Đáng chú ý, kế hoạch cắt giảm nhập khẩu gạo của Philippines trong năm 2026 được dự báo sẽ tác động mạnh hơn tới thị trường gạo Việt Nam so với Thái Lan, khi Việt Nam đối mặt với rủi ro dư cung, còn Thái Lan chủ yếu phải chuẩn bị cho biến động giá ngắn hạn, theo các bên tham gia thị trường trao đổi với S&P Global Platts ngày 16/12/2025.

Bộ Nông nghiệp Philippines cho biết, lượng gạo nhập khẩu năm 2026 dự kiến giảm xuống dưới 4 triệu tấn, trong bối cảnh sản lượng trong nước được dự báo đạt mức cao kỷ lục, theo thông cáo chính thức ngày 16/12/2025.

Thông cáo dẫn lời Bộ trưởng Nông nghiệp Francisco P. Tiu Laurel Jr. cho hay, “khối lượng nhập khẩu gạo năm 2026 nhiều khả năng dao động từ 3,6 đến 3,8 triệu tấn – đủ đáp ứng nhu cầu quốc gia mà không làm giảm giá thu mua tại nông trại”.

Ông Tiu Laurel đồng thời kêu gọi các nhà nhập khẩu đa dạng hóa nguồn cung. “Thay vì phụ thuộc gần như hoàn toàn vào Việt Nam, chúng tôi khuyến khích các nhà nhập khẩu cân nhắc Campuchia, Myanmar và các nhà cung cấp không truyền thống khác”, ông nói.

Bên cạnh Philippines, Indonesia cũng là một quốc gia Đông Nam Á đã và đang duy trì lệnh ngừng nhập khẩu gạo kéo dài từ năm ngoái đến năm nay do dư thừa nguồn dự trữ trong nước khi kiên trì mục tiêu “tự cung tự cấp”.

Việt Nam được dự báo sẽ chịu tác động lớn nhất từ sự điều chỉnh chính sách của Philippines. Theo số liệu của Hải quan Việt Nam, lượng gạo mà Philippines nhập khẩu từ Việt Nam giảm đến 24,9% so với cùng kỳ, xuống còn 3 triệu tấn trong giai đoạn từ tháng 1 - tháng 11 năm 2025.

Một nguồn tin trong ngành tại TP. Hồ Chí Minh cho biết, nếu Philippines giảm nhập khẩu, “Việt Nam sẽ là nước bị ảnh hưởng nhiều nhất”, với giá có khả năng chịu áp lực trong vụ Đông Xuân do dư cung.

“Khi Philippines giảm nhập khẩu, thị trường được dự báo sẽ dư thừa gạo OM 5451 và gạo thơm”, nguồn tin này nói, đồng thời cho rằng các doanh nghiệp xuất khẩu gạo Việt sẽ phải chuyển hướng sang các thị trường thay thế như châu Phi và Trung Quốc.

“Với thị phần lớn của Việt Nam, việc Philippines giảm tổng lượng nhập khẩu, cùng với chủ trương đa dạng hóa nguồn cung ngoài Việt Nam, nhiều khả năng sẽ tác động đáng kể tới giá gạo Việt Nam, đặc biệt vào đầu năm 2026 khi lúa gạo vụ đông – xuân ra thị trường”, bà Trâm Nguyễn, phụ trách xuất khẩu tại công ty Rize nhận định.

“Trong gần 4 tháng Philippines tạm ngừng nhập khẩu gạo, các doanh nghiệp Việt Nam đã bắt đầu chuyển hướng bán hàng sang các thị trường thay thế”, bà Trâm nói, đồng thời cho biết sự cạnh tranh sẽ gia tăng mạnh tại các thị trường thay thế lớn như Trung Quốc và châu Phi.

“Các nhà nhập khẩu Philippines nhiều khả năng sẽ chuyển một phần chi phí tăng thêm (do thuế tăng lên) ngược lại cho các nhà xuất khẩu Việt Nam”, bà Trâm nói thêm, viện dẫn nhu cầu suy yếu so với cùng kỳ và cạnh tranh ngày càng mạnh từ Thái Lan, Ấn Độ và Pakistan.

Một số nhà xuất khẩu cho rằng, nếu nhu cầu từ Philippines tiếp tục yếu, những điều chỉnh dài hạn sẽ xuất hiện.

“Việt Nam nhiều khả năng sẽ điều chỉnh cơ cấu gieo trồng trong năm 2026 để phù hợp hơn với cung – cầu”, một nhà xuất khẩu khác tại TP. Hồ Chí Minh cho biết.

S&P Global Platts đánh giá giá gạo trắng 5% tấm của Việt Nam ở mức 359 USD/tấn FOB ngày 16/12/2025, không đổi so với 1 tuần trước đó; trong khi gạo trắng 5% tấm của Thái Lan ở mức 394 USD/tấn FOB, giảm 5 USD/tấn so với 1 tuần trước đó.

Tác động hạn chế đối với gạo Thái Lan

Các bên tham gia thị trường Thái Lan cho rằng sự thay đổi chính sách kể trên của Philippines khó gây áp lực đáng kể lên giá gạo trong nước tại “xứ sở Chùa Vàng”, do mức độ phụ thuộc của Thái Lan vào thị trường Philippines tương đối nhỏ.

“Từ góc nhìn của tôi, thị trường Philippines không có tác động lớn tới thị trường gạo Thái Lan”, ông Wanniwat Kitireanglarp, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Các nhà xuất khẩu gạo Thái Lan nhận định.

“Trong lịch sử, Philippines chỉ nhập khoảng 150.000 - 350.000 tấn gạo mỗi năm từ Thái Lan, cao nhất cũng chỉ khoảng 450.000 tấn/năm”, ông nói. “Ngay cả trong kịch bản cực đoan hơn khi việc nhập khẩu giảm 50%, con số này cũng chỉ tương đương không quá 150.000 tấn/năm, chưa đủ lớn để tạo thêm áp lực lên giá gạo nội địa Thái Lan”.

Ông Wanniwat cho biết, nếu giấy phép nhập khẩu được cấp nhanh và các lô hàng được giao gấp trong tháng 1 năm 2026, giá gạo trắng 5% của Thái Lan có thể chịu áp lực tăng trong ngắn hạn khi các nhà xuất khẩu đẩy nhanh việc hoàn tất các hợp đồng bán kỳ hạn.

“Tuy nhiên, nếu Chính phủ Philippines quyết định hạn chế nhập khẩu hoặc áp hạn ngạch theo từng quốc gia, ảnh hưởng tới các lô hàng trong tháng 1, tôi cho rằng giá gạo trắng 5% của Thái Lan sẽ ngừng tăng và thậm chí có thể điều chỉnh giảm”, ông nói.

Một nhà xuất khẩu khác tại Bangkok cho biết: “Thị trường của Thái Lan khá đa dạng, Philippines không phải là thị trường chính. Gạo Thái Lan vẫn có chỗ đứng tại Philippines nếu giá của chúng tôi cạnh tranh so với các nước khác”.

Nhìn chung, giá gạo khu vực sẽ phụ thuộc nhiều vào “cửa sổ” nhập khẩu tháng 1 của Philippines và thời điểm gạo vụ Đông Xuân của Việt Nam ra thị trường.

Theo Rice News Today/S&P Global