PGS. TS. Trần Đình Thiên: Doanh nghiệp trong nước giống như 'cây cỏ', dễ bị quật ngã trước các cú sốc vĩ mô như chính sách thuế quan của Mỹ

Với số liệu 11 tháng và dự báo cả năm 2025, kinh tế Việt Nam ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực. Các động lực tăng trưởng phục hồi tương đối đồng đều như tiêu dùng nội địa cải thiện rõ nét, xuất khẩu tăng khá dù có dấu hiệu chậm lại. Đầu tư tư nhân phục hồi, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) duy trì đà tăng, khu vực dịch vụ, đặc biệt là du lịch, logistics... tăng trưởng khá.

Đây cũng là thông tin được ra tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam lần thứ 4-2025 với chủ đề “Ổn định vĩ mô, thực thi thể chế: Nền tảng cho tăng trưởng 2026” diễn ra hôm nay (31/12).

Tuy nền kinh tế nhìn chung đạt được nhiều kết quả tích cực, tại Diễn đàn, PGS-TS Trần Đình Thiên, Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, cho rằng điều quan trọng không chỉ nằm ở các chỉ số vĩ mô tổng thể, mà ở cấu trúc và chất lượng của những con số đó.

"Tăng trưởng kinh tế của chúng ta đạt mức cao nhưng phần giá trị gia tăng thực sự giữ lại cho nền kinh tế trong nước không nhiều. Cấu trúc kinh tế Việt Nam dựa quá nhiều vào doanh nghiệp FDI với mức đóng góp tới khoảng 3/4 kim ngạch xuất khẩu. Trong khi đó, khu vực doanh nghiệp tư nhân trong nước tăng trưởng thấp hơn mặt bằng chung", ông Thiên phân tích.

Doanh nghiệp trong nước, theo cách ví von của ông, vẫn giống như “cây cỏ”, dễ bị quật ngã trước các cú sốc vĩ mô như chính sách thuế quan của Mỹ.

Để tăng trưởng bền vững, theo ông, Việt Nam cần nuôi dưỡng những “cây cổ thụ” là các tập đoàn tư nhân nội địa có năng lực cạnh tranh quốc tế, đủ sức "go global" - tức vươn ra thị trường nước ngoài không chỉ bằng xuất khẩu, mà bằng đầu tư, xây dựng thương hiệu, làm chủ công nghệ và tham gia sâu hơn vào các nấc thang giá trị toàn cầu.

Khu vực doanh nghiệp FDI hiện đang giữ vai trò trung tâm trong hoạt động xuất khẩu của Việt Nam, với tỷ trọng chiếm hơn 76%.

Theo số liệu từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tổng kim ngạch xuất khẩu 11 tháng đạt khoảng 430 tỷ USD. Trong đó, các doanh nghiệp ngoại (gồm cả dầu thô) xuất đi khoảng 327,7 tỷ USD, tăng 23,1%. Ngược lại, họ nhập về 281,2 tỷ USD, tăng 28%. Tính theo tỷ lệ, cứ 4 đồng xuất khẩu của Việt Nam thì 3 đồng đến từ khu vực FDI.

Đây không phải là diễn biến bất ngờ mà nằm trong xu hướng tăng đều qua nhiều năm. Kim ngạch xuất khẩu của khu vực FDI tăng nhanh, giai đoạn 2001 - 2005 là 57,8 tỷ USD, 2006 - 2010 là 154,9 tỷ USD, bằng 2,67 lần, chiếm 55% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước (kể cả dầu thô). Đến năm 2015, doanh nghiệp FDI vẫn thống trị xuất khẩu của Việt Nam, tỷ lệ này đã tăng lên khoảng 70% tổng kim ngạch cả nước, sau đó duy trì quanh 73-74% trong những năm gần đây.

Việc tỷ trọng năm nay tăng lên hơn 76% phản ánh sự mở rộng liên tục của khu vực doanh nghiệp nước ngoài trong các ngành hàng xuất khẩu quan trọng.

Nhìn nhận vào thực tế này, ở góc độ doanh nghiệp, tại diễn đàn, ông Nguyễn Ngọc Hòa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (HUBA) thông tin, hiện khu vực FDI chiếm phần lớn kim ngạch xuất khẩu, trong khi đóng góp của doanh nghiệp Việt Nam còn khiêm tốn. Do đó, ông nhấn mạnh cần nâng cao vai trò của doanh nghiệp trong nước trong tăng trưởng và xuất khẩu.

"Cần các chính sách hỗ trợ có trọng tâm để gia tăng năng lực nội sinh, nhất là trong các lĩnh vực Việt Nam có lợi thế như nông sản, lương thực, thực phẩm", ông Hòa nhận định.

Bên cạnh đó, ông Hòa cũng cho rằng, việc giảm chi phí logistics được xem là giải pháp quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Điều này đòi hỏi đẩy nhanh đầu tư hạ tầng logistics, cảng biển, kho bãi và kết nối đa phương thức; đồng thời cải thiện chất lượng dịch vụ logistics trong nước.

Tại diễn đàn, nhiều chuyên gia cho rằng động lực tăng trưởng chỉ có thể được khơi thông khi cải cách thể chế đi vào thực chất, trao quyền rõ ràng hơn cho các chủ thể thực thi, đồng thời đi kèm trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát minh bạch. Khi “nút thắt” thể chế được tháo gỡ, doanh nghiệp trong nước sẽ có thêm dư địa chủ động xoay chuyển, thích ứng nhanh với biến động, qua đó hình thành nền tảng tăng trưởng dài hạn và bền vững.

Trong bối cảnh dư địa tăng trưởng truyền thống ngày càng thu hẹp, việc củng cố nội lực của nền kinh tế không còn là phương án dự phòng mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Chỉ khi ổn định kinh tế vĩ mô được giữ vững, dòng vốn được dẫn dắt thông suốt và khu vực doanh nghiệp nội địa đủ lớn, đủ khỏe, Việt Nam mới có thể hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng cao, bền vững và tiến gần hơn tới khát vọng trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045.