Sửa Luật Đất đai: Người bị thu hồi đất có thể được ưu tiên bồi thường bằng nhà ở, đất ở tại chỗ

Một trong những thay đổi đáng chú ý trong định hướng sửa Luật Đất đai năm 2024 là cách tiếp cận, xử lý đối với trường hợp người dân có đất bị Nhà nước thu hồi. Thay vì chỉ tập trung vào việc bồi thường giá trị tài sản, chính sách mới hướng tới mục tiêu bảo đảm người dân có cuộc sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Theo Tờ trình của Chính phủ, cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư sẽ được hoàn thiện theo hướng xác định rõ hơn tiêu chí, phạm vi dự án được thu hồi đất; đồng thời chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”.

Đáng chú ý, Chính phủ đề xuất ưu tiên người có đất ở bị thu hồi được bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ.

Đề xuất này đặt vấn đề về tái định cư vào vị trí trung tâm của chính sách thu hồi đất. Theo đó, thay vì chỉ giải quyết phần giá trị tài sản bị mất, việc bố trí nơi ở mới được tính đến như một phần của quá trình ổn định cuộc sống, qua đó hạn chế những xáo trộn lớn đối với người dân sau khi thực hiện dự án.

Có thể thu hồi đất trước khi hoàn tất bố trí tái định cư

Một nội dung khác cũng gây chú ý là Chính phủ đề xuất không quy định “cứng” việc thu hồi đất chỉ được thực hiện sau khi đã phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và hoàn thành bố trí tái định cư. Mặc dù vậy, đây không phải cơ chế được áp dụng không giới hạn.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho rằng những trường hợp cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hoặc trước khi hoàn thành bố trí tái định cư cần được rà soát kỹ, bảo đảm chỉ áp dụng khi thực sự cần thiết, cấp bách và vì lợi ích chung.

Cơ quan thẩm tra đồng thời lưu ý phải có cơ chế đủ chặt chẽ để bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp và giảm thiểu rủi ro cho người sử dụng đất trong những trường hợp này. Đây là điểm cần được làm rõ trong quá trình hoàn thiện dự thảo, bởi việc rút ngắn trình tự thu hồi đất nếu thiếu cơ chế bảo vệ phù hợp có thể tác động trực tiếp đến quyền lợi của người có đất bị thu hồi.

Thu hồi đất phải rõ tiêu chí, tránh mở rộng tùy tiện

Cùng với chính sách bồi thường, tái định cư, cơ quan thẩm tra cũng yêu cầu làm rõ hơn sự cần thiết, căn cứ và tiêu chí đối với các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Theo Ủy ban Kinh tế và Tài chính, một số trường hợp được đưa vào Điều 35 dự thảo chưa thể hiện đủ tính chất “thật cần thiết”, tiềm ẩn nguy cơ bị lạm dụng. Trong đó có một số dự án đầu tư xây dựng khu đô thị, dự án thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất hay dự án tạo quỹ đất để thanh toán theo hợp đồng BT.

Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát để xác định rõ ranh giới giữa những dự án thực sự cần Nhà nước thu hồi đất và những dự án mà nhà đầu tư có thể tự thỏa thuận với người sử dụng đất. Bên cạnh nhóm chính sách về thu hồi, bồi thường và tái định cư, dự thảo sửa Luật Đất đai còn đề xuất nhiều thay đổi về quy hoạch, giao đất, cho thuê đất, tài chính đất đai, chuyển đổi số và phân cấp quản lý.

Trong đó, cơ chế giá đất được định hướng theo hướng Nhà nước quyết định dựa trên dữ liệu và phương pháp khoa học, công khai, minh bạch, đồng thời tách bạch việc xác định giá đất với cơ chế bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Tựu chung lại, điểm đáng chú ý của lần sửa đổi này nằm ở việc thay đổi cách tiếp cận đối với người dân có đất bị thu hồi. Theo đó, chính sách không chỉ đặt câu hỏi “bồi thường bao nhiêu”, mà hướng tới câu hỏi lớn hơn là người dân sẽ sống như thế nào sau khi rời khỏi nơi ở cũ.