‘Thần đồng Toán học’ của Việt Nam nay là nhà Vật lý hàng đầu thế giới, hiện có chức danh học thuật cao nhất của trường Đại học ở Mỹ

Hiện, Giáo sư Đàm Thanh Sơn là University Professor tại Đại học Chicago (Mỹ) - chức danh học thuật cao nhất của trường. Ông đồng thời công tác tại Khoa Vật lý, Viện Enrico Fermi, Viện James Franck và Trung tâm Vật lý Lý thuyết Kadanoff.

Theo giới thiệu của Đại học Chicago, lĩnh vực nghiên cứu của Giáo sư Đàm Thanh Sơn trải rộng từ vật lý hạt nhân, vật lý chất ngưng tụ, vật lý nguyên tử đến lý thuyết trường lượng tử. Ông được đánh giá là một trong những nhà vật lý lý thuyết có ảnh hưởng hàng đầu thế giới hiện nay.

Trong sự nghiệp khoa học, ông là đồng tác giả nhiều công trình có sức ảnh hưởng lớn đối với vật lý hiện đại. Nổi bật nhất là nghiên cứu công bố năm 2005 cùng hai nhà khoa học Pavel Kovtun và Andrei Starinets về các hệ lượng tử tương tác mạnh.

Kết quả này được cộng đồng khoa học biết đến với tên gọi "giới hạn KSS" và trở thành một trong những nền tảng quan trọng của vật lý lý thuyết đương đại.

Bên cạnh đó, Giáo sư Đàm Thanh Sơn còn có nhiều đóng góp trong nghiên cứu va chạm ion nặng, khí Fermi tương tác mạnh và các hệ vật chất lượng tử. Những năm gần đây, ông tiếp tục tập trung nghiên cứu các trạng thái lượng tử đặc biệt xuất hiện trong hiệu ứng Hall lượng tử phân đoạn.

Từ “thần đồng Toán học” đến nhà vật lý hàng đầu thế giới

Sinh năm 1969 tại Hà Nội, Giáo sư Đàm Thanh Sơn lớn lên trong một gia đình có truyền thống khoa học. Cha ông là Giáo sư Dược học Đàm Trung Bảo, mẹ là Phó Giáo sư, Tiến sĩ Sinh hóa Nguyễn Thị Hảo.

Ngay từ nhỏ, ông đã bộc lộ năng khiếu đặc biệt về toán học. Theo nhiều tài liệu, khi mới học lớp 2, ông đã có thể giải các bài toán dành cho học sinh lớp 10. Nhờ năng lực vượt trội, ông được Sở Giáo dục Hà Nội cho phép học vượt cấp môn Toán.

Trước khi sang Liên Xô học tập, ông theo học tại Trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên (Đại học Tổng hợp Hà Nội).

Năm 1984, khi mới 15 tuổi, Đàm Thanh Sơn giành huy chương vàng Olympic Toán học quốc tế (IMO) tại Praha (Tiệp Khắc cũ) với điểm tuyệt đối 42/42. Thành tích này giúp ông trở thành một trong những gương mặt nổi bật của đoàn Việt Nam trên đấu trường toán học quốc tế.

Dù đạt thành tích xuất sắc ở lĩnh vực toán học, ông lại quyết định theo đuổi vật lý tại Đại học Tổng hợp Lomonosov (Nga). Sau khi tốt nghiệp năm 1991, ông tiếp tục nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Hạt nhân Moskva và nhận bằng tiến sĩ vật lý vào năm 1995.

Sau khi bảo vệ luận án tiến sĩ, Giáo sư Đàm Thanh Sơn lần lượt làm việc tại nhiều cơ sở nghiên cứu hàng đầu thế giới. Giai đoạn 1995-1997, ông là nghiên cứu sau tiến sĩ tại Đại học Washington. Từ năm 1997 đến 1999, ông công tác tại Trung tâm Vật lý Lý thuyết thuộc Viện Công nghệ Massachusetts (MIT).

Trong giai đoạn 1999-2002, "thần đồng Toán học" năm nào giảng dạy và nghiên cứu tại Đại học Columbia, đồng thời là học giả của chương trình RIKEN-BNL. Năm 2002, ông chuyển tới Seattle, trở thành nghiên cứu viên cao cấp của Viện Lý thuyết Hạt nhân và giáo sư tại Đại học Washington.

Đến năm 2012, ông được Đại học Chicago bổ nhiệm làm University Professor - chức danh học thuật cao nhất của trường, ghi nhận những đóng góp nổi bật trong nghiên cứu khoa học.

Những đóng góp nổi bật cho vật lý lý thuyết

Lĩnh vực nghiên cứu của Giáo sư Đàm Thanh Sơn bao trùm nhiều nhánh của vật lý hiện đại, từ vật lý hạt cơ bản, vật lý hạt nhân đến vật lý chất ngưng tụ. Ông được biết đến với khả năng vận dụng lý thuyết trường lượng tử để giải thích những hiện tượng vật lý diễn ra ở các thang năng lượng và môi trường rất khác nhau.

Một trong những thành tựu nổi bật nhất của ông là công trình về giới hạn thấp nhất của tỷ số giữa độ nhớt và mật độ entropy trong các hệ lượng tử tương tác mạnh - còn gọi là giới hạn KSS. Công trình này tạo ra mối liên hệ quan trọng giữa lý thuyết dây, vật lý lỗ đen và vật chất tương tác mạnh, mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong vật lý lý thuyết.

Nhờ những đóng góp xuất sắc, năm 2014, ông được bầu làm thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ (NAS) và Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Mỹ. Năm 2018, ông được trao Huy chương Dirac - một trong những giải thưởng danh giá nhất của vật lý lý thuyết. Một năm sau, ông tiếp tục nhận Giải thưởng Bogolyubov.

Khi được hỏi đâu là công cụ quan trọng nhất của một nhà vật lý lý thuyết, Giáo sư Đàm Thanh Sơn từng hóm hỉnh chia sẻ: "Cây bút, giấy nháp và thùng rác". Theo ông, thùng rác mới là thứ quan trọng nhất bởi nghiên cứu khoa học luôn là quá trình liên tục loại bỏ những giả thuyết và ý tưởng chưa chính xác để tiến gần hơn tới lời giải đúng.

Bên cạnh các hoạt động nghiên cứu quốc tế, Giáo sư Đàm Thanh Sơn vẫn duy trì mối liên hệ với cộng đồng khoa học trong nước thông qua việc tham gia các hội nghị, trao đổi học thuật, hỗ trợ các nhà nghiên cứu trẻ và sinh viên Việt Nam.

Với hàng trăm công trình được công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế uy tín, Giáo sư Đàm Thanh Sơn được đánh giá là một trong những nhà khoa học gốc Việt có ảnh hưởng lớn nhất trong lĩnh vực vật lý lý thuyết trên thế giới hiện nay.