TS. Lê Xuân Nghĩa: Việt Nam cần có quan điểm cân bằng trong chiến lược năng lượng

Bài học nhãn tiền từ Đức: Chuyển dịch không thể duy ý chí

Phát biểu tại Hội thảo Hợp tác Kinh tế quốc tế về Năng lượng và Thương mại tự do, TS. Lê Xuân Nghĩa, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tiền tệ Quốc gia, cho hay xét trên bình diện toàn cầu, quốc gia có tiềm năng năng lượng tái tạo lớn nhất hiện nay là Tây Ban Nha, tiếp đến là bang California (Mỹ) và Việt Nam xếp thứ ba, nhờ lợi thế về bức xạ mặt trời và điều kiện gió thuận lợi.

Tuy nhiên, ông thẳng thắn chỉ ra rằng, tiềm năng lớn không đồng nghĩa với khả năng thu hút vốn lớn, bởi rủi ro chính sách, rủi ro thị trường và tính bất định trong cơ chế vận hành vẫn đang là những mối lo hàng đầu của các nhà đầu tư quốc tế khi cân nhắc rót vốn vào lĩnh vực năng lượng tái tạo tại Việt Nam.

Từ thực tiễn quốc tế, TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng thế giới hiện nay đang tồn tại quan điểm đối lập và tranh luận rất gay gắt về tương lai năng lượng. Một quan điểm cho rằng thế giới chắc chắn sẽ rơi vào tình trạng thiếu năng lượng, đặc biệt là thiếu điện, nhất là trong bối cảnh các công nghệ mới như AI, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây bùng nổ, kéo theo nhu cầu điện tăng mạnh chưa từng có.

Quan điểm này, theo ông, được Mỹ và nhiều quốc gia phát triển ủng hộ, với lập luận rằng việc cho rằng có thể loại bỏ hoàn toàn năng lượng hóa thạch để chỉ dựa vào điện gió và điện mặt trời là một ảo tưởng. Mỹ thẳng thắn phản đối và cảnh báo các nước châu Âu rằng việc vội vàng xóa bỏ năng lượng hóa thạch sẽ dẫn đến khủng hoảng an ninh năng lượng.

Thực tế cho thấy, năng lượng tái tạo dù quan trọng nhưng chưa đủ ổn định để đảm bảo an ninh năng lượng nếu thiếu các nguồn điện nền và hệ thống lưu trữ hiệu quả.

TS. Lê Xuân Nghĩa dẫn ra bài học rất rõ ràng từ Cộng hòa Liên bang Đức - quốc gia từng được xem là hình mẫu trong chuyển dịch năng lượng.

“Đức từng quyết liệt loại bỏ điện than, điện khí và điện hạt nhân với kỳ vọng sớm thay thế bằng năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, trước áp lực của cuộc khủng hoảng năng lượng, nước này đã phải tạm hoãn lộ trình đóng cửa và tính toán lại vai trò của điện hạt nhân cùng nhiên liệu hóa thạch.

Điều đáng chú ý, hệ thống điện hạt nhân của Đức không bị phá bỏ hoàn toàn, mà chỉ được “đóng cửa, bảo quản”, sẵn sàng kích hoạt lại trong trường hợp thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng trong tương lai.

“Việc một cường quốc như Đức phải điều chỉnh lại cam kết trong khuôn khổ G7 là bài học nhãn tiền cho thấy chuyển dịch năng lượng không thể chỉ dựa vào duy ý chí”, TS. Lê Xuân Nghĩa cho hay.

Từ bài học quốc tế, TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng Việt Nam cần có quan điểm cân bằng hơn trong chiến lược năng lượng. Không nên cực đoan cho rằng năng lượng hóa thạch đã hoàn toàn không còn vai trò, trong khi cũng không thể phủ nhận xu hướng tất yếu là chuyển dịch sang năng lượng tái tạo.

Theo ông, Việt Nam cần tiếp tục đầu tư mạnh vào điện gió, điện mặt trời, bởi đây là những lĩnh vực được cộng đồng quốc tế ủng hộ và sẵn sàng tài trợ với quy mô vốn rất lớn. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là phải giải quyết được bài toán lưu trữ năng lượng, bao gồm việc xây dựng các hồ thủy điện tích năng và phát triển công nghệ pin tích trữ điện - những lĩnh vực mà hiện nay Việt Nam vẫn còn khá lúng túng về công nghệ và cơ chế đầu tư.

Nghiên cứu cho khu vực tư nhân tham gia đầu tư vào nhiệt điện

Không chỉ dừng ở công nghệ, TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở thể chế và thị trường. Thị trường điện Việt Nam vẫn đang vận hành theo mô hình “nửa Nhà nước - nửa tư nhân”, trong khi công tác quản lý còn mang hơi hướng của độc quyền.

Với khu vực tư nhân, theo ông, yếu tố quan trọng bậc nhất là giá điện phải được hình thành theo cơ chế thị trường, có thể dự báo và tính toán được hiệu quả đầu tư. Đồng thời, hệ thống pháp luật và chính sách phải minh bạch, công bằng và áp dụng bình đẳng cho mọi chủ thể. Trong thời gian tới, Việt Nam cần thảo luận một cách nghiêm túc việc mở cửa cho khu vực tư nhân, cả trong nước và quốc tế, tham gia đầu tư vào nhiệt điện, thay vì chỉ tập trung vào năng lượng tái tạo.

Một vấn đề khác được TS. Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh là thị trường tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải khí nhà kính. Dù Việt Nam đã có đề án và triển khai thí điểm, nhưng đến nay Chính phủ vẫn chưa công bố hạn ngạch phát thải, dẫn đến nghịch lý là không có nguồn tín chỉ để giao dịch. Ngoài tín chỉ từ rừng và nông nghiệp, thị trường gần như chưa có nguồn cung thực sự.

Ông dẫn chứng, Viện của ông đã bỏ ra hàng tỷ đồng để nghiên cứu, đo đạc và tính toán tín chỉ carbon tại một số khu rừng ở Bắc Trung Bộ. Sau khi hoàn thành, các đối tác nước ngoài đã sẵn sàng đặt cọc mua tín chỉ, nhưng lại được trả lời rằng nguồn tín chỉ này phải ưu tiên cho doanh nghiệp Việt Nam. Theo TS. Lê Xuân Nghĩa, đây là một cơ chế rất bất cập, bởi thực tế nhiều doanh nghiệp trong nước chưa thực sự quan tâm đến tín chỉ carbon, trong khi hàng triệu đồng bào dân tộc thiểu số sống dựa vào rừng vẫn vô cùng khó khăn, thiếu cả những điều kiện sinh hoạt tối thiểu.

“Việc để tín chỉ carbon ‘nằm chờ’ doanh nghiệp Việt Nam trong khi thị trường quốc tế sẵn sàng mua là một sự lãng phí rất lớn”, ông nhấn mạnh.

Từ thực trạng đó, TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng Việt Nam cần xây dựng một thị trường tín chỉ carbon minh bạch, đồng thời kết nối và liên thông với thị trường quốc tế, thay vì chỉ bó hẹp trong phạm vi trong nước. Quan trọng hơn, cần đặt doanh nghiệp Việt Nam dưới áp lực thực sự về phát thải và ESG.

Ông dẫn lời các doanh nghiệp Mỹ cho biết, dù có những tranh cãi chính trị xoay quanh ESG, nhưng trong kinh doanh, ESG là yêu cầu bắt buộc để nâng cao thương hiệu và khả năng cạnh tranh toàn cầu.

“Chính trị gia có thể không ủng hộ ESG, nhưng họ không thể đi kinh doanh thay doanh nghiệp”, TS. Lê Xuân Nghĩa nói, đồng thời nhấn mạnh rằng bang California vẫn áp dụng các quy định về phát thải khí nhà kính rất nghiêm ngặt, bất chấp những tranh luận ở cấp liên bang.