TS. Nguyễn Đức Kiên: Cần trân trọng những doanh nhân như ông Phạm Nhật Vượng, Trần Đình Long,... vì họ là 'nguyên khí quốc gia' trong thời kỳ mới

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mang tính bước ngoặt với mục tiêu tăng trưởng hai con số, trở thành nước công nghiệp hiện đại có thu nhập trung bình cao, với GNI bình quân đầu người đến năm 2030 phấn đấu khoảng 8.500 USD. Đến năm 2045, Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao.

Tuy nhiên, báo cáo của Ngân hàng Thế giới chỉ ra rằng hầu hết các quốc gia thuộc nhóm thu nhập trung bình cao không thể vượt qua "bẫy thu nhập trung bình" để trở thành nước phát triển.

Phân tích về thời cơ, thách thức và bài học quốc tế trong talkshow "Mỹ - Trung cạnh tranh, Việt Nam làm gì để vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu?", TS. Nguyễn Đức Kiên (nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội) nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy, nâng cao nội lực doanh nghiệp Việt và tận dụng cơ hội địa chính trị để tạo động lực phát triển bền vững.

Doanh nhân là lực lượng quan trọng để đất nước phát triển

Nhìn lại thực trạng nền kinh tế, 95% doanh nghiệp Việt Nam hiện nay thuộc nhóm nhỏ và siêu nhỏ, trong khi số doanh nghiệp đủ sức đầu tư cho công nghệ và cạnh tranh trên thị trường toàn cầu còn hạn chế.

Theo ông Kiên, đây là một vấn đề cần được nhìn nhận trong quá trình điều hành và phát triển kinh tế. Điều này gắn với quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa sang nền kinh tế thị trường.

Đặc biệt, từ những năm 2007-2008, Việt Nam dừng mô hình các tập đoàn, tổng công ty lớn và tập trung phát triển số lượng doanh nghiệp mà chưa chú trọng tương xứng đến chất lượng. Lịch sử công nghiệp hóa thế giới cho thấy không quốc gia nào trở thành nước phát triển mà thiếu các tập đoàn lớn sản xuất những sản phẩm mang thương hiệu quốc gia.

TS. Nguyễn Đức Kiên đánh giá Nghị quyết 68 là bước ngoặt quan trọng khi thừa nhận thực tế doanh nghiệp tư nhân đã vươn lên thành lực lượng điều tiết thị trường. Cùng với Nghị quyết 79 về phát triển doanh nghiệp nhà nước và Nghị quyết 10 về thu hút FDI, Nhà nước tạo cơ chế để các thành phần kinh tế cùng phát triển.

Nhắc lại bài học năm 2012 tại hội nghị chuỗi cung ứng Samsung, khi hơn 100 doanh nghiệp Việt Nam tham gia nhưng chỉ có 2 đơn vị đạt chuẩn cung ứng cấp 1 là in bao bì và thổi xốp nhựa, TS. Nguyễn Đức Kiên cho rằng Nghị quyết 68 đã giải quyết vấn đề về tư tưởng. Doanh nghiệp tư nhân phải tự nâng cao năng lực để đáp ứng tiêu chuẩn thị trường thay vì trông chờ sự bao tiêu.

Theo ông, đất nước phát triển là nhờ doanh nghiệp, mà doanh nghiệp phát triển là nhờ doanh nhân. Cho nên, chúng ta phải trân trọng những người đó, những hiền tài của đất nước.

"Những doanh nhân như chúng ta đang nhìn thấy hiện nay thì chúng ta thấy họ đóng góp rất lớn, có thể ở mặt này, mặt khác. Chúng ta nhìn thấy chị Thái Hương của TH true MILK, chị Mai Kiều Liên của Vinamilk, anh Phạm Nhật Vượng của Vingroup, anh Trần Bá Dương của Thaco, anh Trần Đình Long của Hòa Phát và nhiều tấm gương khác. Họ là những nhân tài, là nguyên khí của quốc gia trong thời kỳ mới", ông Kiên nhận định.

FDI, đường sắt tốc độ cao và bài toán nâng chất lượng tăng trưởng cho Việt Nam

Đối với khu vực đầu tư nước ngoài, FDI hiện đóng góp tới hơn 70% kim ngạch xuất khẩu, doanh nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu đứng ở các khâu có giá trị thấp.

TS. Nguyễn Đức Kiên cho rằng theo Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị, Việt Nam đã chuyển tư duy từ thu hút FDI bằng mọi giá sang tận dụng FDI. Ông ví việc thu hút FDI không thể như trao đôi giày khi người dân đang cần một chiếc áo ấm. Việt Nam trân trọng các nhà đầu tư FDI nhưng cần công khai nhu cầu, chỉ ưu đãi đặc biệt cho những dự án mang công nghệ mới, cam kết chuyển giao công nghệ và đào tạo lao động.

Bài học về tự chủ công nghệ được thể hiện qua dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam với tổng mức đầu tư ước tính khoảng 67 tỷ USD. TS. Nguyễn Đức Kiên cho biết khi tham mưu cho lãnh đạo Đảng và Nhà nước, ông cùng các chuyên gia đã kiến nghị dành khoảng 40 tỷ USD để phát triển ngành công nghiệp giao thông vận tải trong nước, gồm đầu máy, toa xe, sản xuất vật liệu và hệ thống tự động hóa, nhằm tối đa hóa tỷ lệ nội địa hóa.

Chẳng hạn, Tập đoàn Hòa Phát đã đầu tư nhà máy sản xuất thép chất lượng cao để làm ray không mối nối. Do Trung Quốc đã có hơn 60.000 km đường sắt tốc độ cao hết khấu hao và có thể bán với giá rất rẻ, Nhà nước cần có chính sách bao tiêu sản phẩm giai đoạn đầu cho doanh nghiệp Việt.

Bên cạnh đó, TS. Nguyễn Đức Kiên đề xuất Nhà nước mua giấy phép đóng toa xe để các doanh nghiệp như Thaco, Thành Công hợp tác sản xuất; đồng thời mua giấy phép công nghệ tự động hóa từ Siemens hoặc Nhật Bản để từng bước làm chủ công nghệ và phát huy sáng tạo của người Việt.

Về thu nhập bình quân đầu người 4.970 USD, TS. Nguyễn Đức Kiên nhận định đây là chỉ số đáng tự hào nhưng chưa phản ánh đầy đủ mức sống và khoảng cách giàu nghèo.

Theo ông, khoảng cách giữa các vùng miền, đặc biệt giữa vùng núi, biên giới, hải đảo với các trung tâm công nghiệp, vẫn còn rất lớn.

Đối với người dân, cảm nhận về một đất nước giàu mạnh không nằm ở các số liệu vĩ mô mà ở việc đời sống thực sự khá lên, thu nhập đủ chi tiêu và có phần tích lũy.

TS. Nguyễn Đức Kiên cho rằng nhận thức xã hội cần chuyển từ tư duy nông nghiệp, gắn chặt với sở hữu mảnh ruộng, ngôi nhà cố định, sang tư duy công nghiệp, coi tay nghề là hàng hóa bán trên thị trường lao động. Trong xã hội công nghiệp, người lao động sẵn sàng di chuyển đến nơi trả giá cao nhất cho sức lao động.

Điều này đòi hỏi Nhà nước phải gánh vác trách nhiệm phát triển thị trường nhà ở xã hội cho thuê và Quỹ nhà ở quốc gia, đồng thời cung cấp các dịch vụ công thiết yếu như khám sức khỏe định kỳ miễn phí và bảo đảm giáo dục phổ thông không phát sinh chi phí bất hợp lý.

Bên cạnh đó, việc phát triển hạ tầng cao tốc và nâng cao chất lượng y tế, như doanh thu du lịch chữa bệnh đạt trên 3 tỷ USD, giúp người dân trực tiếp thụ hưởng thành quả tăng trưởng.

Từ những trải nghiệm thực tiễn và bài học quốc tế, TS. Nguyễn Đức Kiên đúc kết ba quyết định quan trọng để Việt Nam thực hiện mục tiêu trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045.

Thứ nhất, giữ vững ổn định chính trị làm nền tảng cốt lõi. Thứ hai, kiên trì mục tiêu dài hạn, trong đó Nhà nước và doanh nghiệp sát cánh cùng nhau đi đến tận cùng. Thứ ba, phát huy sự đồng thuận xã hội và tinh thần "lá lành đùm lá rách" của người Việt Nam.

Theo TS. Nguyễn Đức Kiên, bằng việc kết hợp hài hòa ba đột phá về thể chế, hạ tầng, nguồn nhân lực và đặt cảm nhận, hạnh phúc của người dân làm trọng tâm phát triển, Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để vượt qua bẫy thu nhập trung bình và vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu.