TS Võ Trí Thành: Công nghiệp hóa kiểu cũ sẽ không đưa Việt Nam vượt bẫy thu nhập trung bình

Tại Hội thảo "Thực trạng và giải pháp thực hiện mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam là nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao" , TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, cho rằng để hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam cần thay đổi tư duy về công nghiệp hóa, chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang xây dựng nền kinh tế dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh.

Cần nhìn lại cách tiếp cận về công nghiệp hóa

Theo TS. Võ Trí Thành, Việt Nam đã ban hành nhiều chủ trương, nghị quyết và chính sách lớn về công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế cũng như thu hút đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cần nhìn nhận lại cả mục tiêu lẫn cách thức triển khai trong bối cảnh mới.

Ông cho rằng việc phải điều chỉnh các mốc phát triển đến năm 2025 và 2030 đặt ra yêu cầu phải đánh giá nghiêm túc nguyên nhân khiến nhiều mục tiêu trước đây chưa đạt như kỳ vọng. Nếu không làm rõ những hạn chế trong tư duy và cách thực hiện, việc xây dựng các mục tiêu mới sẽ khó mang lại hiệu quả.

Theo ông, nguyên nhân đầu tiên xuất phát từ việc bối cảnh phát triển đã thay đổi rất nhanh. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang bước sang giai đoạn mới với sự hội tụ của hàng loạt công nghệ đột phá như trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ số, vật liệu mới, công nghệ sinh học và năng lượng sạch. Song song với đó, thế giới đang đối mặt với nhiều bất ổn về địa chính trị, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt và được dự báo sẽ còn kéo dài trong nhiều năm tới.

"Những thay đổi này buộc Việt Nam phải điều chỉnh tư duy phát triển và cách tiếp cận đối với công nghiệp hóa", TS. Võ Trí Thành nhấn mạnh.

Ông cũng lưu ý, không chỉ Việt Nam mà nhiều nền kinh tế phát triển trên thế giới đều đang quay trở lại với chính sách công nghiệp. Tuy nhiên, chính sách công nghiệp hiện đại không đồng nghĩa với việc Nhà nước can thiệp sâu vào thị trường, mà phải tạo lập môi trường để thị trường vận hành hiệu quả hơn, đồng thời khắc phục những thất bại của thị trường ở các ngành, lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược.

Công nghiệp hóa không còn chỉ là phát triển công nghiệp chế biến

Theo TS. Võ Trí Thành, mục tiêu phát triển hiện nay không đơn thuần là đạt tốc độ tăng trưởng cao hay vượt qua bẫy thu nhập trung bình, mà quan trọng hơn là xây dựng được một nền kinh tế có năng lực cạnh tranh cao và tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn.

Ông cho rằng khái niệm công nghiệp hóa cũng cần được hiểu theo nghĩa rộng hơn. Nếu trước đây công nghiệp hóa chủ yếu gắn với phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo thì trong giai đoạn mới, quá trình này phải bao gồm cả trình độ công nghệ hiện đại, năng lực quản trị tiên tiến, nguồn nhân lực chất lượng cao và năng lực đổi mới sáng tạo.

"Công nghiệp hóa không còn là câu chuyện của riêng ngành công nghiệp mà phải lan tỏa sang toàn bộ nền kinh tế, từ sản xuất đến dịch vụ, từ quy trình quản trị đến chất lượng nguồn nhân lực", ông nói.

Bên cạnh đó, phát triển công nghiệp hiện đại phải gắn chặt với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Các công nghệ mới ngày càng được tích hợp sâu vào sản phẩm, dịch vụ và chuỗi giá trị, làm mờ ranh giới giữa các ngành kinh tế truyền thống.

Ba vấn đề then chốt để hiện thực hóa mục tiêu 2030

Theo TS. Võ Trí Thành, để hướng tới mục tiêu đến năm 2030, các chỉ tiêu phát triển cần được lượng hóa rõ ràng để làm cơ sở cho việc xây dựng chính sách và đánh giá kết quả thực hiện. Nếu mục tiêu không được định lượng cụ thể thì rất khó cho công tác quản lý và điều hành.

Ông cho rằng Việt Nam cần tập trung vào ba vấn đề lớn.

Thứ nhất là phát triển năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo, coi đây là nền tảng để nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Thứ hai là xây dựng năng lực tự chủ chiến lược, đặc biệt là tự chủ về công nghệ. Tuy nhiên, theo ông, tự chủ không có nghĩa là tự làm mọi thứ, mà phải xác định những lĩnh vực cốt lõi cần làm chủ, đồng thời tận dụng hiệu quả chuỗi cung ứng và nguồn lực toàn cầu để nâng cao hiệu quả phát triển.

Dẫn bài học từ đại dịch COVID-19, TS. Võ Trí Thành cho rằng trong điều kiện bình thường, việc nhập khẩu những sản phẩm có chi phí thấp là lựa chọn hợp lý. Tuy nhiên, khi xảy ra khủng hoảng, năng lực tự chủ ở một số lĩnh vực thiết yếu lại trở thành yếu tố quyết định khả năng ứng phó và bảo đảm an ninh kinh tế của quốc gia.

Vấn đề thứ ba là nâng cao năng lực chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài. Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh và khó lường, khả năng thích ứng và phục hồi cần trở thành một trong những trụ cột quan trọng của mô hình tăng trưởng mới.

Để hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2030, TS. Võ Trí Thành cho rằng Việt Nam cần tiếp tục đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng hài hòa giữa phát triển kinh tế với các mục tiêu xã hội, môi trường và quốc phòng, an ninh. Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản trị quốc gia và xây dựng nền công nghiệp hiện đại dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao.