Vị Luật sư giữ nhiều chức Bộ trưởng nhất Việt Nam: Từng đỗ 3 bằng Tiến sĩ, tên được đặt cho nhiều tuyến đường trên cả nước

Luật sư Phan Anh (1912-1990) là trí thức tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XX, từng đảm nhiệm nhiều trọng trách trong bộ máy nhà nước, từ Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Kinh tế đến Bộ trưởng Bộ Ngoại thương, Phó Chủ tịch Quốc hội và Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam. Ông có nhiều đóng góp trong quá trình xây dựng Hiến pháp năm 1946, đàm phán với Chính phủ Pháp và hoạt động vận động hòa bình trên trường quốc tế.

Từ cậu học trò Trường Bưởi đến luật sư yêu nước

Luật sư Phan Anh sinh tại xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ cũ (tỉnh Hà Tĩnh) trong một gia đình nhà Nho coi trọng việc học. Cha ông là cụ Phan Điện - một nhà Nho có ảnh hưởng đến quá trình trưởng thành của các con. Mồ côi mẹ từ năm 10 tuổi, ông cùng em trai theo cha đi nhiều nơi, trải qua cuộc sống khó khăn nhưng vẫn duy trì việc học.

Năm 1926, cậu bé Phan Anh giành học bổng nội trú vào Trường Trung học Bảo hộ (thường gọi là Trường Bưởi), tại Hà Nội. Trong thời gian học tập, ông tìm đọc cuốn “Bản án chế độ thực dân Pháp” của Nguyễn Ái Quốc, qua đó tiếp cận những vấn đề về chế độ thuộc địa và cuộc đấu tranh giành quyền tự quyết của dân tộc.

Sau khi hoàn thành chương trình trung học, ông theo học ngành Luật tại Trường Đại học Đông Dương. Trong thời gian này, luật sư Phan Anh tham gia Đảng Xã hội Pháp, giữ chức Chủ tịch Tổng hội Sinh viên Đông Dương và tham gia các hoạt động xã hội hướng về dân tộc.

Năm 1937, ông tốt nghiệp Cử nhân Luật ở vị trí thứ 2 và nhận học bổng sang Pháp tiếp tục nghiên cứu. Tại đây, ông tập trung nghiên cứu các lĩnh vực công pháp, tư pháp và lịch sử, đạt kết quả cao trong các kỳ thi. Theo các tư liệu tiểu sử, ông hoàn thành chương trình nghiên cứu và thi 3 bằng Tiến sĩ thuộc những lĩnh vực này. Tuy nhiên, ông chưa bảo vệ luận án Thạc sĩ Luật học do Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ.

Trở về nước, ông hành nghề tại Văn phòng luật sư Bùi Tường Chiểu, tham gia bào chữa cho những người yêu nước bị chính quyền thực dân Pháp đưa ra xét xử. Năm 1940, luật sư Phan Anh cùng Vũ Đình Hòe, Vũ Văn Hiền và một số trí thức thành lập nhóm xuất bản báo Thanh Nghị. Tờ báo ra đời năm 1941, tập hợp nhiều trí thức quan tâm đến vận mệnh đất nước. Ông là cây bút chủ lực, viết về pháp luật, văn hóa, lịch sử, kinh tế và các vấn đề xã hội.

Sau cuộc đảo chính Pháp của Nhật ngày 9/3/1945, ông tham gia Chính phủ Trần Trọng Kim với cương vị Bộ trưởng Bộ Thanh niên. Tại đây, ông tổ chức Trường Thanh niên Tiền tuyến ở Huế, tập hợp nhiều thanh niên có học vấn và tinh thần yêu nước.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông trở về Hà Nội, được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao tham gia công việc kiến thiết quốc gia. Tháng 9/1945, ông giữ chức Chủ tịch Hội đồng Kiến thiết quốc gia.

3 thập kỷ giữ cương vị Bộ trưởng

Sau cuộc Tổng tuyển cử ngày 6/1/1946, Chính phủ Liên hiệp Kháng chiến được thành lập ngày 2/3/1946. Luật sư Phan Anh đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Bộ Quốc phòng trong bối cảnh nền độc lập còn nhiều thách thức.

Ông tham gia kiện toàn tổ chức Bộ Quốc phòng và đề xuất mở trường đào tạo sĩ quan chỉ huy. Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn được thành lập, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ chỉ huy cho quân đội cách mạng. Lễ khai giảng khóa đầu tiên diễn ra ngày 26/5/1946, với sự tham dự của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Bộ trưởng Phan Anh.

Tháng 7/1946, Bộ trưởng Phan Anh tham gia phái đoàn Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do ông Phạm Văn Đồng làm Trưởng đoàn dự Hội nghị Fontainebleau tại Pháp, phụ trách các vấn đề pháp lý và trình bày lập trường của Việt Nam. Ngày 14/9/1946, ông tiếp tục tham gia quá trình xây dựng Tạm ước Việt Nam - Pháp nhằm duy trì hòa hoãn giữa hai bên.

Tháng 11/1946, ông bàn giao chức Bộ trưởng Bộ Quốc phòng cho Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ ngày 19/12/1946, luật sư Phan Anh lên Việt Bắc tham gia kháng chiến.

Đầu năm 1947, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Kinh tế. Năm 1949, ông tham gia Hội đồng Quốc phòng Tối cao của Chính phủ kháng chiến và công tác trong Mặt trận Liên Việt.

Tháng 5/1951, ông đảm nhiệm chức Bộ trưởng Bộ Công Thương. Từ tháng 9/1955 đến tháng 4/1958, ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Thương nghiệp, sau đó làm Bộ trưởng Bộ Ngoại thương đến năm 1976. Ông cũng tham gia phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa dự Hội nghị Genève năm 1954 về lập lại hòa bình ở Đông Dương.

Theo các tư liệu tiểu sử, luật sư Phan Anh có khoảng 30 năm giữ cương vị Bộ trưởng, phụ trách nhiều lĩnh vực từ quốc phòng, kinh tế đến thương nghiệp và ngoại thương.

Bên cạnh công tác Chính phủ, ông là đại biểu Quốc hội từ khóa II đến khóa VIII, từng giữ chức Phó Chủ tịch Quốc hội khóa VII. Ông cũng tham gia xây dựng Hiến pháp năm 1946, văn bản pháp lý nền tảng của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Gắn bó với Hội Luật gia Việt Nam và phong trào hòa bình

Năm 1955, luật sư Phan Anh cùng luật sư Nguyễn Mạnh Tường và các đồng nghiệp tham gia sáng lập Hội Luật gia Việt Nam. Ông giữ cương vị Chủ tịch Hội trong nhiều năm, góp phần tập hợp đội ngũ luật gia, thúc đẩy hoạt động nghiên cứu, phổ biến pháp luật và mở rộng quan hệ với các tổ chức nghề nghiệp quốc tế.

Ông cũng tham gia Ban Thường vụ Hội Luật gia Dân chủ quốc tế. Thông qua hoạt động này, ông góp phần đưa tiếng nói của giới luật gia Việt Nam đến các diễn đàn quốc tế, nhất là trong những vấn đề liên quan đến độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia và quyền tự quyết của các dân tộc.

Sau khi đất nước thống nhất, ông dành nhiều thời gian cho hoạt động đối ngoại nhân dân và vận động hòa bình. Từ năm 1976 đến năm 1986, ông giữ chức Chủ tịch Ủy ban Bảo vệ hòa bình Việt Nam. Năm 1978, ông đảm nhiệm cương vị Phó Chủ tịch Hội đồng Hòa bình thế giới và tiếp tục công tác tại tổ chức này đến khi qua đời.

Trong các hoạt động quốc tế, ông tham gia vận động chống chiến tranh, thúc đẩy đối thoại và tăng cường hợp tác giữa các dân tộc. Ông cũng tiếp tục tham gia công tác Mặt trận. Tại Đại hội Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 1988, ông được bầu làm Phó Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Theo hồi ký của bà Đỗ Hồng Chỉnh - phu nhân luật sư Phan Anh, ông dành nhiều thời gian cho công tác Mặt trận dù tuổi cao và còn đảm nhiệm các hoạt động quốc tế. Bà cho biết ông thường xuyên gặp gỡ, trao đổi với đồng nghiệp và các nhân sĩ để tìm kiếm sự đồng thuận trong những vấn đề xã hội.

Trong sự nghiệp công tác, luật sư Phan Anh được trao nhiều phần thưởng cao quý của Đảng và Nhà nước, gồm Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước hạng Nhất và Huân chương Đại đoàn kết dân tộc. Ông cũng được phong tặng danh hiệu Lão thành cách mạng, Cán bộ tiền khởi nghĩa.

Cuộc sống giản dị của vị luật sư

Bên cạnh sự nghiệp chính trị và hoạt động xã hội, luật sư Phan Anh được gia đình nhắc đến như một người sống giản dị, tiết kiệm và coi trọng nguyên tắc.

Theo lời kể của con trai ông, đầu năm 1980, gia đình được phân một căn nhà cấp 4 rộng 16m² tại khu tập thể thảm len Đống Đa, Hà Nội. Khi con trai mua gạch để xây công trình phụ, ông căn dặn phải tuân thủ quy định của Nhà nước trong mua bán.

Tháng 6/1983, trong chuyến công tác tại Praha, Tiệp Khắc, một người bạn nhờ ông mang quà về cho con trai. Ông từ chối, giải thích rằng chỉ nhận mang tài liệu và sách vở, không nhận vận chuyển hàng hóa. Những câu chuyện được gia đình kể lại cho thấy ông coi trọng việc tuân thủ nguyên tắc trong cuộc sống thường ngày.

Về đời sống gia đình, ông trải qua 2 cuộc hôn nhân. Người vợ đầu là bà Đỗ Thị Thao - Tiến sĩ Dược khoa, từng học tập và làm việc tại Paris, Pháp. Bà qua đời năm 1952 sau thời gian mắc bệnh hiểm nghèo. Sau đó, ông kết hôn với nhà giáo Đỗ Hồng Chỉnh. Bà dành nhiều năm ghi chép, biên soạn hồi ký về cuộc đời và sự nghiệp của chồng, trong đó có cuốn “Những chặng đường anh đi”.

Theo hồi ức của bà Đỗ Hồng Chỉnh, ông có kiến thức sâu rộng, khả năng diễn đạt thuyết phục và tính cách khiêm tốn. Dù đảm nhiệm nhiều chức vụ cấp cao, ông vẫn duy trì nếp sống giản dị và dành phần lớn thời gian cho công việc.

Luật sư Phan Anh qua đời ngày 28/6/1990 tại Hà Nội. Thủ tướng Phạm Văn Đồng - người từng cùng luật sư Phan Anh công tác trong Chính phủ và trải qua những năm tháng kháng chiến, đã đánh giá cuộc đời ông bằng một từ: “Trọn vẹn”.

Sau khi luật sư Phan Anh qua đời, nhiều địa phương như Hà Nội, TP. HCM, Đà Nẵng, Huế và Hà Tĩnh đặt tên đường mang tên ông, ghi nhận những đóng góp trong sự nghiệp xây dựng đất nước, hoạt động pháp luật và vận động hòa bình.

* Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Bộ trưởng Phan Anh - Cổng Thông tin điện tử Bộ Quốc phòng

- Bộ trưởng Bộ Quốc phòng qua các thời kỳ: Bộ trưởng Phan Anh - Báo Quân đội nhân dân

- Luật sư Phan Anh hết mình phụng sự đất nước và phục vụ nhân loại - Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam

- Bà Đỗ Hồng Chỉnh - Phu nhân Luật sư Phan Anh: Cho vẹn trăm năm một chữ Đồng - Báo Đại Đoàn kết

- Luật sư Phan Anh - niềm tự hào của trí thức Việt Nam - Báo Pháp luật