Vị Thượng tướng dân tộc Nùng là Bộ trưởng Quốc phòng đầu tiên của Việt Nam, được Bác Hồ gọi là 'Anh cả của lực lượng du kích'

Thượng tướng Chu Văn Tấn (1909-1984) là một trong những cán bộ cách mạng, chỉ huy quân sự có vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng ở Bắc Sơn - Võ Nhai.

Ông từng được biết đến với biệt danh “Hùm xám Bắc Sơn” và là người đầu tiên giữ chức Bộ trưởng Bộ Quốc phòng của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Thủ lĩnh phong trào cách mạng ở Bắc Sơn - Võ Nhai

Thượng tướng Chu Văn Tấn là người dân tộc Nùng, quê tại Phú Thượng, Võ Nhai (tỉnh Thái Nguyên). Thân phụ của ông là cụ Chu Văn Hòa, từng tham gia nghĩa quân Hoàng Hoa Thám chống thực dân Pháp.

Sau khi tốt nghiệp tiểu học ở Thái Nguyên năm 1927, ông Chu Văn Tấn có thời gian dạy học tại Bắc Hà (Lào Cai). Khoảng năm 1931-1932, ông làm nhân viên địa chính và cai quản lính dõng (châu đoàn) cho chính quyền thực dân Pháp tại quê nhà. Trong thời gian này, ông thường đấu tranh với quan chức thực dân nhằm giảm áp bức, sưu thuế, qua đó tạo được uy tín trong nhân dân địa phương.

Từ năm 1934, ông Chu Văn Tấn tham gia xây dựng phong trào cách mạng và tổ chức các đội tự vệ bán vũ trang tại Tràng Xá, Võ Nhai, Bắc Sơn. Đây là những lực lượng góp phần tạo tiền đề cho quá trình xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng ở khu vực Việt Bắc.

Năm 1935, dù chưa phải đảng viên, ông Chu Văn Tấn được mời tham dự chi bộ Cộng sản do ông Hoàng Văn Thụ - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, tổ chức gây dựng tại Võ Nhai và Bắc Sơn. Năm 1936, ông chính thức gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương với bí danh Tân Hồng.

Tháng 9/1940, quân Nhật tiến công Lạng Sơn, quân Pháp tại đây rút chạy qua Bắc Sơn. Nhận thấy thời cơ, ông Chu Văn Tấn lãnh đạo các đội tự vệ tấn công, thu được vũ khí của quân Pháp tại đèo Tam Canh để trang bị cho lực lượng cách mạng.

Ngày 27/9/1940, lực lượng tự vệ cùng quần chúng cách mạng tiến công đồn Mỏ Nhài, giành chính quyền tại Bắc Sơn. Khởi nghĩa Bắc Sơn sau đó bị thực dân Pháp đàn áp. Một bộ phận lực lượng cách mạng cùng vũ khí rút vào vùng rừng núi Võ Nhai - Bắc Sơn để bảo toàn lực lượng và tiếp tục hoạt động.

Tháng 11/1940, Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 7 quyết định duy trì, củng cố lực lượng vũ trang của cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn, coi đây là cơ sở quân sự quan trọng của cách mạng.

Đầu tháng 2/1941, ông Chu Văn Tấn được bầu làm Xứ ủy viên Bắc Kỳ, phụ trách xây dựng đội du kích Bắc Sơn.

Ngày 14/2/1941, Đội du kích Bắc Sơn được thành lập tại khu rừng Khuổi Nọi (nay thuộc Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn). Đội có 32 chiến sĩ, ông Lương Văn Tri làm Chỉ huy trưởng và ông Chu Văn Tấn làm Chỉ huy phó.

Tại Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 8 do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc chủ trì tại Pác Bó (Cao Bằng), tháng 5/1941, lực lượng du kích Bắc Sơn được đổi tên thành Trung đội Cứu quốc quân thứ nhất. Cùng thời gian này, chủ trương xây dựng lực lượng Cứu quốc quân được xác định nhằm tạo lực lượng vũ trang làm nòng cốt cho phong trào cách mạng.

Ngày 16/9/1941, Trung đội Cứu quốc quân thứ 2 được thành lập tại Khuôn Mánh (nay thuộc Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên). Đơn vị có 47 chiến sĩ, trong đó có 3 nữ. Ông Chu Văn Tấn được giao làm Chỉ huy trưởng.

Trong những năm hoạt động tại Bắc Sơn - Võ Nhai, ông Chu Văn Tấn trực tiếp tổ chức, xây dựng lực lượng, chỉ huy các hoạt động vũ trang và mở rộng cơ sở cách mạng. Tên tuổi của ông gắn với biệt danh “Hùm xám Bắc Sơn”, xuất phát từ sự kiêng dè của quân Pháp đối với lực lượng do ông chỉ huy.

Cuối năm 1944, ông Chu Văn Tấn chỉ huy Cứu quốc quân 2 xây dựng Chiến khu Nguyễn Huệ (nay thuộc địa bàn Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên). Sau Hội nghị Quân sự cách mạng Bắc Kỳ tại Hiệp Hòa (Bắc Giang cũ), tháng 4/1945, Chiến khu Nguyễn Huệ phát triển thành Chiến khu Hoàng Hoa Thám, trở thành một trong những căn cứ địa quan trọng phục vụ hoạt động của lực lượng cách mạng.

Tháng 8/1945, ông Chu Văn Tấn tham gia Ban lãnh đạo Tổng khởi nghĩa.

Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đầu tiên của Việt Nam

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập. Trong Chính phủ lâm thời, ông Chu Văn Tấn được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.

Theo tư liệu của Bộ Quốc phòng, ông Chu Văn Tấn giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Quốc phòng từ tháng 9/1945 đến tháng 2/1946, trở thành người đầu tiên đảm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Bộ Quốc phòng của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Đây là giai đoạn chính quyền cách mạng vừa được thành lập, trong bối cảnh đất nước phải đối mặt với nhiều nhiệm vụ cấp bách về bảo vệ chính quyền, xây dựng bộ máy nhà nước và tổ chức lực lượng vũ trang.

Sau khi Quốc hội khóa I họp kỳ đầu tiên ngày 2/3/1946 và Chính phủ Liên hiệp kháng chiến được thành lập, ông Chu Văn Tấn rời cương vị Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, tiếp tục được giao nhiều nhiệm vụ trong quân đội và chính quyền.

Năm 1948, ông Chu Văn Tấn được phong quân hàm Thiếu tướng trong đợt phong quân hàm đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Từ năm 1949 đến năm 1954, ông đảm nhiệm các chức vụ Khu trưởng, Bí thư Khu ủy Liên khu Việt Bắc, Chánh án Tòa án Quân sự và Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến hành chính Liên khu Việt Bắc.

Giai đoạn 1954-1956, ông Chu Văn Tấn giữ cương vị Tư lệnh kiêm Chính ủy, Bí thư Quân khu ủy Liên khu Việt Bắc. Từ năm 1957 đến năm 1975, ông làm Chính ủy, Bí thư Khu ủy Quân khu Việt Bắc và Chủ tịch Ủy ban hành chính Khu tự trị Việt Bắc.

Ngày 31/8/1959, ông Chu Văn Tấn được thăng quân hàm vượt cấp từ Thiếu tướng lên Thượng tướng. Ông thuộc nhóm những vị Thượng tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Trong thời gian giữ các trọng trách tại Việt Bắc, Thượng tướng Chu Văn Tấn tham gia chỉ đạo nhiều lĩnh vực liên quan đến phát triển kinh tế, văn hóa, giáo dục và giao thông tại khu vực.

Ông quan tâm đến việc xây dựng hệ thống giao thông nhằm kết nối các địa phương vùng cao. Ông phát động phong trào thanh niên tình nguyện của 6 tỉnh trong khu tham gia mở tuyến đường Hà Giang - Đồng Văn - Mèo Vạc, sau này được biết đến với tên gọi Đường Hạnh Phúc.

Trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục, Thượng tướng Chu Văn Tấn tham gia chỉ đạo xây dựng Đài Phát thanh Việt Bắc, phát bằng các ngôn ngữ Kinh, Tày, Nùng, Dao, Mông; xây dựng hệ thống trường học, trường dân tộc nội trú và các cơ sở giáo dục tại khu vực Việt Bắc.

Ông cũng tham gia quá trình xây dựng bộ chữ Tày, Nùng, góp phần phục vụ công tác giáo dục và tuyên truyền tại Khu tự trị Việt Bắc.

Một nhiệm vụ khác được tư liệu lịch sử ghi nhận là việc ông Chu Văn Tấn được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao vận động các lực lượng, nhân vật có ảnh hưởng tại khu vực Hà Giang tham gia chính quyền cách mạng.

Trong đó có việc vận động Vương Chí Sình - con trai của Vương Chính Đức, người được biết đến với danh xưng “vua Mèo”, ra Hà Nội. Vương Chí Sình sau đó tham gia Quốc hội khóa I và II, đồng thời đảm nhiệm một số vị trí trong bộ máy chính quyền tại Hà Giang (cũ).

Bên cạnh các nhiệm vụ trong quân đội và chính quyền, Thượng tướng Chu Văn Tấn còn hoạt động lâu năm tại Quốc hội.

Ông là đại biểu Quốc hội từ khóa II đến khóa VI, giữ cương vị Phó Chủ tịch Quốc hội từ khóa III đến khóa VI. Ông đồng thời là Tổng Thư ký Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa V và Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Ông Chu Văn Tấn là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng các khóa I, II và III.

Trong quá trình hoạt động cách mạng, Thượng tướng Chu Văn Tấn được Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá cao vai trò trong xây dựng lực lượng du kích. Theo tư liệu, tại một buổi tiếp các anh hùng, chiến sĩ thi đua chống Mỹ, cứu nước và đại biểu các đơn vị Anh hùng tại Phủ Chủ tịch ngày 1/1/1967, Chủ tịch Hồ Chí Minh gọi ông Chu Văn Tấn là “người Anh cả của lực lượng du kích quân Việt Nam”.

Trong giai đoạn 1967-1968, một đạo diễn người Pháp từng sang Việt Nam làm phim tài liệu về Chủ tịch Hồ Chí Minh và đề nghị thực hiện thêm một bộ phim về một nhân vật lãnh đạo Việt Nam.

Chủ tịch Hồ Chí Minh giới thiệu ông Chu Văn Tấn và đề nghị đoàn làm phim lên Việt Bắc. Sau khi tiếp xúc với Thượng tướng Chu Văn Tấn, đạo diễn này đánh giá cao nhân vật. Bộ phim “Hùm xám Bắc Sơn” về ông Chu Văn Tấn sau đó được giới thiệu tại một số trung tâm huấn luyện và trường quân sự ở Pháp.

Thượng tướng Chu Văn Tấn qua đời ngày 22/5/1984 tại Hà Nội, hưởng thọ 75 tuổi.

Với quá trình hoạt động trải dài từ những năm đầu xây dựng cơ sở cách mạng ở Bắc Sơn - Võ Nhai đến thời kỳ kháng chiến và xây dựng đất nước, ông Chu Văn Tấn là một trong những cán bộ quân sự, chính trị có vai trò đáng chú ý trong quá trình hình thành lực lượng vũ trang cách mạng và tổ chức nền quốc phòng của Việt Nam sau Cách mạng Tháng Tám.

Ông được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Quân công hạng Ba, Huân chương Chiến thắng hạng Nhất và Huân chương Kháng chiến hạng Nhất.

* Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Bộ trưởng Bộ Quốc phòng qua các thời kỳ - Thượng tướng Chu Văn Tấn - Báo Quân đội nhân dân

- Thượng tướng Chu Văn Tấn – Bộ trưởng quốc phòng đầu tiên của quân đội nhân dân Việt Nam - Chuyên trang Nhân vật & Sự kiện/TTXVN

- Vị tướng dân tộc Nùng là Bộ trưởng Quốc phòng đầu tiên của Việt Nam - Báo VTC News