Người phụ nữ duy nhất Việt Nam từng giữ chức Bộ trưởng 2 Bộ lớn, là cháu ngoại của nhà yêu nước nổi tiếng

Trong lịch sử Việt Nam có không ít nữ anh hùng đã có nhiều đóng góp to lớn cho sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc, xây dựng đất nước. Bà Nguyễn Thị Bình là một trong những gương mặt tiêu biểu, ghi dấu ấn qua những hoạt động ngoại giao trên trường quốc tế và từng đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng của Đảng, Nhà nước.

Nữ chiến sĩ cộng sản kiên trung

Bà Nguyễn Thị Bình tên thật là Nguyễn Thị Châu Sa, sinh năm 1927 tại Châu Thành, tỉnh Sa Đéc (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp). Sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước, bà sớm được hun đúc tinh thần dân tộc và ý thức trách nhiệm với đất nước.

Cha bà là ông Nguyễn Đồng Hợi, quê ở Gò Nổi, Điện Bàn, Quảng Nam (nay thuộc TP. Đà Nẵng). Mẹ là bà Phan Thị Châu Lan, con gái của nhà yêu nước Phan Châu Trinh - một trong những chí sĩ tiêu biểu của phong trào dân tộc, dân chủ Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Năm 1905, cụ Phan Châu Trinh khởi xướng phong trào Duy Tân, chủ trương nâng cao dân trí, khơi dậy tinh thần tự lực, tự cường, xóa bỏ hủ tục và cải thiện đời sống nhân dân. Ông cũng đề cao phát triển kinh tế, khuyến khích khai hoang, lập hội buôn nhằm giúp người dân từng bước thoát khỏi nghèo khó. Những tư tưởng yêu nước và canh tân ấy cũng là một phần trong truyền thống gia đình mà bà Nguyễn Thị Bình được thừa hưởng.

Từ khi còn trẻ, bà Nguyễn Thị Bình đã sớm tham gia phong trào yêu nước của học sinh, sinh viên tại Sài Gòn (nay là TP. Hồ Chí Minh) với các hoạt động cứu tế và tham gia giành chính quyền. Cuối năm 1945, sau khi thực dân Pháp quay lại tái chiếm Nam Bộ, cha bà ra chiến khu theo lời kêu gọi của Ủy ban Hành chính kháng chiến Nam Bộ.

Bà ở lại vừa chăm sóc các em vừa hoạt động cách mạng bí mật trong các tổ chức Việt Minh thuộc khối học sinh, sinh viên và phụ nữ, lấy bí danh Yến Sa.

Đến năm 1948, bà chính thức được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam, đánh dấu bước phát triển mới trên con đường hoạt động cách mạng.

Tháng 4/1951, khi đang phụ trách một tổ tình báo, bà Nguyễn Thị Bình bị thực dân Pháp bắt giữ và tra tấn dã man.

Sau gần 3 năm bị giam cầm, bà được trả tự do sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, với mức án 4 năm tù treo. Trở về, bà tiếp tục dấn thân vào con đường cách mạng, tham gia phong trào đấu tranh cứu nước.

Nữ Bộ trưởng duy nhất của 2 Bộ lớn

Tên tuổi bà Nguyễn Thị Bình gắn liền với một dấu mốc quan trọng của ngoại giao Việt Nam, đặc biệt là quá trình đàm phán tại Hội nghị Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam (1968-1973).

Từ cương vị Trưởng đoàn đàm phán của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, bà sau đó được cử làm đại diện Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tham gia đàm phán 4 bên.

Trong thời gian diễn ra Hội nghị, bà trở thành một trong những nữ chính khách được dư luận quốc tế chú ý và được bạn bè quốc tế gọi thân mật là “Madam Bình”.

Ngày 27/1/1973, bà là người phụ nữ duy nhất ký vào Hiệp định Paris, văn kiện đánh dấu một thắng lợi quan trọng trên mặt trận ngoại giao của Việt Nam.

Từ tháng 1/1969-6/1976, bà giữ cương vị Bộ trưởng Ngoại giao Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, đồng thời là Trưởng đoàn đàm phán tại Hội nghị Paris.

Sau ngày đất nước thống nhất, bà Nguyễn Thị Bình tiếp tục đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong bộ máy nhà nước. Từ năm 1976-1987, bà giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục, trở thành nữ Bộ trưởng duy nhất trong số 15 người từng lãnh đạo ngành giáo dục kể từ khi Bộ Quốc gia Giáo dục ra đời.

Trong thời gian đó, bà Nguyễn Thị Bình đã đề ra nhiều chủ trương, chính sách góp phần thống nhất và từng bước đưa nền giáo dục nước nhà phát triển trong giai đoạn sau thống nhất đất nước.

Sau năm 1975, giáo dục hai miền có nhiều khác biệt: Miền Bắc áp dụng hệ 10 năm, trong khi miền Nam theo hệ 12 năm và còn chịu ảnh hưởng của nền giáo dục cũ. Tại các vùng mới giải phóng ở miền Nam, tỷ lệ người mù chữ lên tới khoảng 95%.

Trên cương vị Bộ trưởng Bộ Giáo dục, bà Nguyễn Thị Bình tập trung thống nhất hệ thống giáo dục trên cả nước. Chỉ trong hai năm đầu sau chiến tranh, khoảng 1,4 triệu người ở miền Nam được xóa mù chữ, tương đương 95% số người mù chữ do chế độ cũ để lại.

Với giáo dục phổ thông, bà chủ trương duy trì hệ 12 năm ở miền Nam để tránh xáo trộn, đồng thời tiếp nhận đội ngũ giáo viên cũ và huy động giáo viên miền Bắc vào các địa bàn mới giải phóng.

Bà cũng chú trọng củng cố, mở rộng mạng lưới đào tạo giáo viên, phát triển các trường sư phạm tại Huế, TP.HCM, Cần Thơ, Tây Nguyên, Quy Nhơn và Đà Nẵng.

Ở miền Bắc, quá trình chuyển từ hệ 10 năm sang 12 năm cũng được triển khai từng bước, qua đó hình thành một hệ thống giáo dục thống nhất trên phạm vi cả nước.

Bà cũng thúc đẩy các hoạt động gắn giáo dục với đời sống xã hội, trong đó có phong trào trồng cây trong trường học. Bộ Giáo dục phối hợp với Bộ Lâm nghiệp phát động trồng 150 triệu cây trong 10 năm, góp phần phủ xanh nhiều khuôn viên trường học và vùng đất bị chiến tranh tàn phá.

Giai đoạn 1987-1992, bà lần lượt đảm nhiệm cương vị Phó Trưởng ban Đối ngoại Trung ương và Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội.

Từ năm 1992-2002, bà giữ chức Phó Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Tháng 9/2002, bà nghỉ hưu, khép lại chặng đường dài hoạt động trên nhiều lĩnh vực, từ cách mạng, ngoại giao đến giáo dục và công tác lãnh đạo Nhà nước.

Với những đóng góp trong suốt nhiều thập kỷ, bà Nguyễn Thị Bình được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Chiến công hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Huân chương Đại đoàn kết. Bà cũng được Lào trao Huân chương Tự do hạng Nhất.

Ngày 25/8/2025, bà được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.

Đến ngày 22/5/2026, bà tiếp tục được trao Huân chương Ngôi sao Công trạng của Nhà nước Palestine, ghi nhận những đóng góp đối với hòa bình, công lý, quyền con người và tình đoàn kết với nhân dân Palestine.

Theo Đại sứ Palestine tại Việt Nam, phần thưởng là sự ghi nhận đối với những đóng góp của bà Nguyễn Thị Bình và đồng thời thể hiện sự trân trọng của Nhà nước, nhân dân Palestine dành cho một người bạn đã dành nhiều thập kỷ ủng hộ và đồng hành với Palestine.

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Nhà cách mạng Nguyễn Thị Bình với những cống hiến cho giáo dục Việt Nam - Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam

Chủ tịch, Phó Chủ tịch nước qua các nhiệm kỳ - Trang thông tin điện tử văn phòng Chủ tịch nước.