Việt Nam dự kiến hình thành khu kinh tế đặc biệt tại địa bàn có vị trí chiến lược

Bộ Tư pháp đang lấy ý kiến đối với dự thảo Luật Phát triển đô thị (tên gọi trước đây là Luật Đô thị đặc biệt), trong đó lần đầu tiên đề xuất đưa khái niệm khu kinh tế đặc biệt vào hệ thống pháp luật Việt Nam. Theo dự thảo, đây sẽ là đơn vị hành chính trực thuộc tỉnh, thành phố, được tổ chức theo mô hình đặc thù và áp dụng các cơ chế, chính sách vượt trội nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và hình thành các cực tăng trưởng mới.

Theo hồ sơ dự thảo, khu kinh tế đặc biệt sẽ được thành lập tại những địa bàn có vị trí chiến lược, sau khi Chính phủ quyết định trên cơ sở có ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Cơ quan soạn thảo cho biết việc xây dựng mô hình này hướng tới tạo ra một không gian thể chế mới, đủ sức hấp dẫn các nhà đầu tư chiến lược và phát huy hiệu quả các lợi thế về vị trí địa lý, hạ tầng cảng biển, cảng hàng không cũng như khả năng liên kết vùng.

Để xác định địa phương đủ điều kiện áp dụng mô hình mới, dự thảo đưa ra hai phương án về tiêu chí công nhận khu kinh tế đặc biệt. Ở phương án thứ nhất, khu kinh tế đặc biệt phải là khu kinh tế ven biển đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập; phù hợp với định hướng phát triển kinh tế - xã hội gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh; có quy mô dân số từ 50.000 người trở lên và diện tích tối thiểu 500km2. Bên cạnh đó, khu vực này phải có không gian tương đối độc lập, thuận lợi cho công tác quản lý; sở hữu cảng hàng không quốc tế hoặc cảng biển loại I trở lên và được cơ quan có thẩm quyền xác định là địa bàn chiến lược để phát triển thành cực tăng trưởng.

Với phương án thứ hai, dự thảo giao Chính phủ quy định cụ thể các tiêu chí công nhận.

Dự luật cũng đề xuất cơ chế tổ chức bộ máy riêng đối với khu kinh tế đặc biệt. Theo đó, khu vực này sẽ không tổ chức cấp chính quyền địa phương. Thay vào đó, UBND khu kinh tế đặc biệt sẽ là cơ quan hành chính nhà nước do UBND cấp tỉnh quyết định thành lập, thực hiện vai trò quản lý nhà nước trên địa bàn. UBND khu kinh tế đặc biệt được giao thực hiện thẩm quyền về ngân sách tương tự ngân sách cấp xã theo quy định của pháp luật về ngân sách nhà nước. HĐND cấp tỉnh sẽ quyết định số lượng, cơ cấu thành viên UBND khu kinh tế đặc biệt, trong đó số lượng Phó Chủ tịch có thể nhiều hơn quy định hiện hành để đáp ứng yêu cầu quản trị.

Chủ tịch UBND khu kinh tế đặc biệt được trao quyền chủ động trong quản lý, sử dụng công chức, viên chức và người lao động thuộc phạm vi quản lý; đồng thời có thể đề xuất cơ quan có thẩm quyền điều chỉnh vị trí việc làm, cơ cấu tổ chức, biên chế và số lượng người làm việc nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của khu kinh tế đặc biệt.

Đối với hoạt động hải quan, dự thảo quy định việc kiểm tra, giám sát sẽ do một đơn vị hải quan đảm nhiệm. Trong trường hợp cần thiết, Cục Hải quan có thể thành lập đơn vị mới để thực hiện nhiệm vụ.

Dự thảo xác định khu kinh tế đặc biệt sẽ ưu tiên thu hút các nhà đầu tư chiến lược trong nhiều lĩnh vực có khả năng tạo động lực tăng trưởng mới. Trong đó có các dự án đầu tư xây dựng và kinh doanh du lịch đường thủy nội địa, trung tâm logistics, khu phi thuế quan, khu công nghệ cao với quy mô vốn từ 1.000 tỷ đồng trở lên; các dự án trung tâm sinh thái biển, nuôi biển công nghệ cao, công viên biển có vốn đầu tư từ 1.500 tỷ đồng. Ngoài ra, các dự án đầu tư hạ tầng cảng hàng không, sân bay, bến cảng, dịch vụ cảng biển, khai thác và vận hành du thuyền, các tuyến giao thông kết nối đảo, khu thương mại tự do và khu công nghiệp có tổng vốn đầu tư từ 2.300 tỷ đồng trở lên cũng thuộc nhóm được ưu tiên thu hút.

Theo Bộ Tư pháp, trên thế giới hiện có khoảng 7.000 khu kinh tế đặc biệt (SEZ) tại hơn 140 quốc gia. Mô hình này được nhiều nước xem là "phòng thí nghiệm chính sách", nơi thử nghiệm các cơ chế, thể chế mới nhằm nâng cao sức cạnh tranh và tạo môi trường đầu tư đạt chuẩn quốc tế. Trong khi đó, pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định về khu kinh tế đặc biệt. Luật Đầu tư năm 2025 mới chỉ quy định về khu kinh tế với tư cách là khu vực có ranh giới địa lý xác định, gồm nhiều khu chức năng, được thành lập để thu hút đầu tư, phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Hiện cả nước có 46 khu kinh tế, trong đó 20 khu kinh tế ven biển với tổng diện tích khoảng 900.000 ha. Nhiều khu sở hữu lợi thế nổi bật về hệ thống cảng biển nước sâu hoặc cảng hàng không quốc tế như Vân Đồn, Chu Lai, Phú Quốc, Nghi Sơn, Dung Quất, Vân Phong hay Vũng Áng. Tuy nhiên, theo đánh giá của cơ quan soạn thảo, hiệu quả khai thác của nhiều khu kinh tế vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Tỷ lệ lấp đầy còn thấp, hạ tầng chưa đồng bộ, diện tích đất cho thuê còn hạn chế. Một số khu kinh tế quy mô lớn như Vân Đồn, Vân Phong, Nghi Sơn hay Đông Nam Nghệ An vẫn phát triển chậm so với kỳ vọng.

Bộ Tư pháp cho rằng các khu kinh tế ven biển của Việt Nam đang hội tụ nhiều lợi thế về vị trí địa lý, hạ tầng cảng biển và sân bay nhưng vẫn thiếu một không gian thể chế đủ khác biệt để tạo sức hút với các nhà đầu tư chiến lược. Việc xây dựng mô hình khu kinh tế đặc biệt cùng các cơ chế vượt trội được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện hạ tầng, nâng cao hiệu quả đầu tư, sử dụng đất và tạo động lực tăng trưởng mới cho địa phương cũng như cả nước.

Cơ quan soạn thảo cũng cho biết đã nghiên cứu thực trạng phát triển của 13 đặc khu hiện nay và nhận thấy sự chênh lệch khá lớn giữa các địa phương. Những nơi có điều kiện thuận lợi như Phú Quốc, Vân Đồn hay Cát Hải ghi nhận tốc độ phát triển nhanh hơn đáng kể so với các đặc khu tiền tiêu, quy mô nhỏ và còn phụ thuộc nhiều vào kinh tế tự cung tự cấp. Theo Bộ Tư pháp, thực tế này cho thấy hạ tầng, thể chế và khả năng liên kết vùng là những yếu tố quyết định sự thành công của mô hình khu kinh tế đặc biệt, đồng thời đặt ra yêu cầu xây dựng một khung chính sách riêng để phát huy vai trò các vùng động lực, gắn phát triển kinh tế biển với bảo đảm quốc phòng, an ninh.