Xuất khẩu thủy sản tăng 11%, Trung Quốc trở thành đầu tàu tăng trưởng

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), tháng 5/2026, kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt 1,02 tỷ USD, tăng 0,6% so với cùng kỳ năm trước.

Lũy kế 5 tháng đầu năm, xuất khẩu toàn ngành đạt 4,67 tỷ USD, tăng 11% so với cùng kỳ năm 2025. Tôm tiếp tục là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của ngành với kim ngạch đạt 1,9 tỷ USD, tăng 11,5% và chiếm hơn 40% tổng giá trị xuất khẩu thủy sản.

Kết quả này được hỗ trợ bởi nhu cầu phục hồi tại một số thị trường châu Á, tiêu thụ khả quan đối với các sản phẩm chế biến và đặc biệt là xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc tăng mạnh.

Tuy nhiên, ngành tôm vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những vấn đề nổi bật là sự lệch pha giữa nhu cầu thị trường và định hướng sản xuất.

Trong khi nhiều địa phương tập trung phát triển tôm cỡ lớn để nâng cao giá trị, nhiều thị trường nhập khẩu lại có xu hướng ưu tiên tôm cỡ nhỏ phục vụ phân khúc tiêu dùng tiết kiệm.

Ông Lê Văn Quang, Tổng Giám đốc Tập đoàn Thủy sản Minh Phú, cho biết lạm phát khiến người tiêu dùng tại nhiều thị trường nhập khẩu chủ lực thắt chặt chi tiêu, dẫn đến xu hướng chuyển sang các sản phẩm tôm kích cỡ nhỏ hơn với giá thành thấp hơn.

Theo ông, nhu cầu hiện nay chủ yếu tập trung vào các loại tôm từ 60-120 con/kg, trong khi người nuôi trong nước thường thu hoạch tôm cỡ 20-60 con/kg.

Bên cạnh đó, tôm Việt Nam tiếp tục chịu áp lực cạnh tranh gay gắt từ Ecuador, Ấn Độ và Indonesia.

Các biện pháp phòng vệ thương mại của Mỹ như thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp và các đợt rà soát hành chính cũng tạo thêm khó khăn cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Cùng với tôm, cá tra tiếp tục là điểm sáng của ngành thủy sản. Trong 5 tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu cá tra đạt 905 triệu USD, tăng 12,6% so với cùng kỳ năm trước.

Lợi thế của cá tra đến từ nguồn cung ổn định, giá bán cạnh tranh và phù hợp với xu hướng tiêu dùng tiết kiệm tại nhiều thị trường.

Trong bối cảnh nguồn cung cá thịt trắng toàn cầu suy giảm, đặc biệt là sản lượng cá minh thái giảm mạnh và giá nguyên liệu tăng cao, cá tra Việt Nam có thêm cơ hội mở rộng thị phần tại Trung Quốc, ASEAN, Trung Đông, EU và nhiều thị trường mới nổi.

Dù vậy, ngành cá tra cũng đang chịu áp lực từ chi phí sản xuất gia tăng. Giá cá giống duy trì ở mức cao từ năm 2025 đến nay, cùng với chi phí thức ăn, vận chuyển và các đầu vào khác tăng mạnh khiến nhiều hộ nuôi thận trọng trong việc mở rộng quy mô sản xuất.

Trái ngược với tôm và cá tra, xuất khẩu cá ngừ trong 5 tháng đầu năm giảm 6%, còn 372 triệu USD.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ tình trạng thiếu hụt nguyên liệu trong nước và các yêu cầu ngày càng nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc tại các thị trường nhập khẩu.

Ngoài ra, các quy định của Mỹ liên quan đến bảo vệ động vật biển có vú, chương trình kiểm soát nhập khẩu thủy sản, cùng các yêu cầu chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) của EU đã làm gia tăng chi phí tuân thủ và kéo dài thời gian hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu.

Ở chiều ngược lại, nhiều nhóm hải sản khác ghi nhận tăng trưởng tích cực.

Xuất khẩu mực và bạch tuộc đạt 304 triệu USD, tăng 18%; cua, ghẹ và các loại giáp xác khác đạt 160 triệu USD, tăng 19%; nhuyễn thể có vỏ đạt 122 triệu USD, tăng 22,8%.

Các mặt hàng này đang có cơ hội mở rộng thị phần tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Mỹ và EU, đặc biệt là các sản phẩm chế biến sâu, tiện lợi và có giá trị gia tăng cao.

Tuy nhiên, nhóm hải sản khai thác vẫn đối mặt với khó khăn do phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu trong nước và nhập khẩu hợp pháp, trong khi chi phí nhiên liệu, logistics và yêu cầu về chứng nhận nguồn gốc ngày càng khắt khe.

Về thị trường xuất khẩu, Trung Quốc và Hong Kong tiếp tục là động lực tăng trưởng lớn nhất của thủy sản Việt Nam. Kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này đạt 1,2 tỷ USD trong 5 tháng đầu năm, tăng tới 40,5% so với cùng kỳ năm trước.

Nhu cầu tăng mạnh đối với tôm, cá tra, cua, nhuyễn thể và nhiều mặt hàng hải sản giá trị cao đã góp phần quan trọng vào tăng trưởng chung của toàn ngành.

Tuy nhiên, VASEP cho rằng dư địa tăng trưởng tại Trung Quốc trong thời gian tới sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn nhập khẩu ngày càng khắt khe.

Thị trường này đang đẩy mạnh nhập khẩu chính ngạch và siết chặt các quy định về an toàn thực phẩm, đăng ký doanh nghiệp, mã số vùng nuôi và truy xuất nguồn gốc.

Đặc biệt, việc Lệnh 280 chính thức có hiệu lực từ ngày 1/6/2026 thay thế Lệnh 248 cho thấy doanh nghiệp muốn duy trì thị phần tại Trung Quốc sẽ phải đáp ứng các tiêu chuẩn cao hơn về chất lượng và minh bạch nguồn gốc sản phẩm.

Trong khi đó, xuất khẩu sang Mỹ giảm 10%, còn 689 triệu USD; xuất khẩu sang EU giảm 2,2%, xuống còn 435,6 triệu USD. Đây tiếp tục là hai thị trường tạo nhiều áp lực nhất đối với doanh nghiệp thủy sản Việt Nam liên quan đến thuế quan, phòng vệ thương mại, truy xuất nguồn gốc, chống khai thác IUU và các tiêu chuẩn phát triển bền vững.

Ở chiều tích cực, xuất khẩu sang ASEAN tăng 16,8%, Hàn Quốc tăng 4% và Nhật Bản tăng nhẹ 0,4%, góp phần giúp doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường và giảm phụ thuộc vào các thị trường truyền thống.

Từ kết quả đạt được trong 5 tháng đầu năm, VASEP dự báo xuất khẩu thủy sản năm 2026 có thể tăng trưởng 8-10%, đưa kim ngạch toàn ngành vượt mốc 12 tỷ USD.

Để đạt được mục tiêu này, ngành thủy sản cần tiếp tục phát huy lợi thế của cá tra, nâng cao sức cạnh tranh của ngành tôm, đồng thời tháo gỡ các vướng mắc liên quan đến IUU, chứng nhận nguyên liệu và truy xuất nguồn gốc đối với nhóm hải sản khai thác. Những yếu tố này sẽ quyết định khả năng duy trì đà tăng trưởng của ngành trong nửa cuối năm.