Bắt Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung

Tối 28/7, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu thuộc Bộ Công an phát đi thông báo khởi tố hàng loạt cá nhân liên quan đến chuỗi cung ứng xuất khẩu sầu riêng. Cụ thể, cơ quan Cảnh sát điều tra (C03) đã thi hành lệnh bắt tạm giam đối với ông Hoàng Trung, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, với cáo buộc nhận hối lộ. Cùng vướng vào tội danh này còn có ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật. Cơ quan chức năng cũng khởi tố, bắt giam bà Nguyễn Thị Hà (Chi cục trưởng Chi cục Kiểm dịch vùng 7) và bà Bế Thị Thu Hiền (Trạm trưởng Trạm Kiểm dịch Hữu Nghị - Lạng Sơn) nhằm điều tra về hành vi giả mạo trong công tác được quy định tại Điều 359 Bộ luật Hình sự.

Biến rào cản kỹ thuật thành công cụ trục lợi

Sự việc bắt nguồn từ những đòi hỏi ngày càng khắt khe của thị trường Trung Quốc. Để một trái sầu riêng có thể thông quan hợp pháp, nông sản này bắt buộc phải sở hữu mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và giấy chứng nhận kiểm nghiệm các chất vàng O, cadimi do chính cơ quan hải quan nước bạn công nhận. Đây vốn là những hàng rào kỹ thuật cần thiết nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và nâng cao chất lượng nông sản nhập khẩu.

Tuy nhiên, thay vì hỗ trợ người nông dân và doanh nghiệp vượt qua rào cản này, một bộ phận cán bộ quản lý đã biến đây thành mảnh đất màu mỡ để vơ vét. Theo kết quả điều tra, các bị can đã lợi dụng chức quyền để ban hành những chính sách trái pháp luật, tạo ra hệ thống giấy phép con nhằm phục vụ lợi ích cục bộ. Họ trực tiếp can thiệp, chỉ đạo cấp dưới cấp khống giấy kiểm nghiệm, đồng thời dung túng cho hành vi mua bán trái phép mã số vùng trồng và mã cơ sở đóng gói với số tiền thu lợi bất chính đặc biệt lớn.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường từng nhiều lần phát đi thông điệp cảnh báo rằng nếu phía Trung Quốc phát hiện gian lận, họ sẽ lập tức thu hồi mã số vùng trồng và giấy phép phòng kiểm nghiệm. Ở kịch bản tồi tệ nhất, toàn bộ mặt hàng sầu riêng của Việt Nam có thể phải đối mặt với lệnh cấm cửa vô thời hạn.

Hậu quả từ những tờ giấy kiểm nghiệm khống

Những sai phạm trong khâu cấp phép không chỉ tồn tại trên hồ sơ mà đã trực tiếp ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng logistics. Tình trạng gian lận, sao chép trái phép mã số vùng trồng diễn ra công khai đến mức Hiệp hội Rau quả Việt Nam phải liên tục phát đi các thông báo khẩn cấp. Các đối tượng thậm chí tự chế tạo con dấu, giả mạo chữ ký trong hợp đồng ủy quyền để qua mặt cơ quan chức năng, đẩy những doanh nghiệp làm ăn chân chính vào cảnh khốn cùng.

Hệ lụy nhãn tiền nhất là sự đổ vỡ của quy trình kiểm định giáp biên. Khi các phòng thí nghiệm liên tục bị phía Trung Quốc tước quyền công nhận do dính dáng đến sai phạm, một nút thắt cổ chai khổng lồ đã hình thành tại cửa khẩu. Hàng ngàn container sầu riêng phải nằm phơi sương chờ giấy chứng nhận, kéo theo chi phí lưu bãi khổng lồ và nguy cơ hỏng hóc toàn bộ lô hàng. Đỉnh điểm là vào tháng 10 năm ngoái, gần 2.000 container sầu riêng Đắk Lắk đã chịu cảnh nằm chờ mòn mỏi, buộc lãnh đạo Chính phủ phải trực tiếp ra chỉ đạo nóng để tháo gỡ điểm nghẽn.

Năm 2025, xuất khẩu sầu riêng mang về con số kỷ lục 3,86 tỷ USD, đưa loại quả này lên ngôi vương trong nhóm hàng rau quả. Bước sang 5 tháng đầu năm nay, kim ngạch xuất khẩu vẫn duy trì phong độ với 562 triệu USD. Thế nhưng, đằng sau những con số ấy, điệp khúc được mùa mất giá vẫn chực chờ giáng xuống đầu người nông dân mỗi khi dòng chảy thương mại bị ngưng trệ bởi lợi ích nhóm.

Làm sạch chuỗi cung ứng để giữ thị phần

Hồi đầu tháng 11 năm ngoái, cơ quan điều tra đã khởi tố 17 bị can tại Trung tâm Kiểm nghiệm kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng cùng các công ty đối tác như NhoNho, Trái cây Thủy. Những bản án này là minh chứng cho thấy sự quyết liệt của pháp luật trong việc lập lại trật tự cho thị trường xuất khẩu nông sản.

Giới chuyên gia nhận định việc triệt phá các đường dây mua bán mã số vùng trồng là bước đi bắt buộc để lấy lại uy tín quốc gia. Bàn về giải pháp phát triển dài hạn, ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam khẳng định mọi nỗ lực nâng tầm ngành hàng đều phải bắt đầu từ việc giải quyết triệt để bài toán minh bạch dữ liệu vùng trồng.

Đồng quan điểm trên, ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk cho biết dư địa thị trường còn rất lớn nhưng diện tích được cấp mã số tại địa phương mới dừng lại ở con số 280. Để khắc phục, số hóa quy trình và minh bạch thủ tục truy xuất nguồn gốc là con đường duy nhất.

"Quan trọng là phải siết chặt vấn đề an toàn thực phẩm ngay từ vùng trồng, từ từng vườn của nông dân. Chúng ta cần tuân thủ nghiêm các quy định, bởi thị trường nội địa hay xuất khẩu đều là thị trường và đều phải đảm bảo quyền lợi người tiêu dùng. Cơ quan quản lý nhà nước cũng cần tăng cường kiểm tra sự tuân thủ nói trên", ông Trung đưa ra kiến nghị đóng lại vấn đề.