Bị thu hồi đất, người dân có thể được 'đổi' sang đất liền kề, không mất tiền?

Ngày 28/9, Hiệp hội Bất động sản TP HCM (HoREA) có văn bản gửi các Ủy ban của Quốc hội và các bộ, ngành liên quan, góp ý dự thảo Luật Đất đai sửa đổi. Trong 12 nhóm vấn đề được kiến nghị, HoREA dành sự quan tâm đáng kể đến các quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.

Theo đó, HoREA đề xuất bổ sung cơ chế cho phép người dân có đất bị thu hồi nhưng còn một thửa đất khác nằm liền kề, khác mục đích sử dụng, được hoán đổi một phần diện tích tương đương với diện tích đất ở bị thu hồi.

Phần diện tích này sẽ được chuyển mục đích sử dụng sang cùng loại đất với phần đất bị thu hồi và người dân không phải thực hiện nghĩa vụ tài chính về tiền sử dụng đất.

Được tái định cư tại chỗ, giữ đất sản xuất

HoREA đưa ra ví dụ, một người có căn nhà trên 200 m2 đất ở bị Nhà nước thu hồi để thực hiện dự án. Ngay cạnh thửa đất này, người đó còn 2.000 m2 đất nông nghiệp.

Theo cơ chế được đề xuất, người dân có thể chuyển 200 m2 đất nông nghiệp liền kề sang đất ở mà không phải nộp tiền sử dụng đất. Nhờ đó, họ có thể xây dựng nhà ở mới ngay trên phần đất của mình, đồng thời giữ lại 1.800 m2 đất nông nghiệp để tiếp tục sản xuất.

Theo HoREA, phương án này giúp người dân được tái định cư tại chỗ, đồng thời vẫn được bồi thường đối với tài sản trên đất và các chi phí liên quan đến việc di dời.

Hiện Luật Đất đai 2024 quy định khi Nhà nước thu hồi đất, việc bồi thường về đất được ưu tiên thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất bị thu hồi. Trường hợp không có đất cùng mục đích sử dụng thì có thể được bồi thường bằng tiền hoặc bằng loại đất khác theo quy định và quỹ đất của địa phương.

Tuy nhiên, pháp luật hiện hành chưa có cơ chế cho phép người dân tự sử dụng phần đất liền kề khác mục đích của chính mình để thay thế diện tích đất ở bị thu hồi mà không phải thực hiện nghĩa vụ tài chính.

Theo HoREA, đây là một trong những vướng mắc đáng chú ý đối với những trường hợp người dân có đất nông nghiệp, đất vườn hoặc đất khác nằm cạnh đất ở bị thu hồi. Nếu muốn chuyển một phần diện tích sang đất ở để xây dựng nhà, người dân phải thực hiện thủ tục xin phép và nộp tiền sử dụng đất theo quy định.

Khoản tiền này có thể trở thành gánh nặng tài chính, nhất là trong trường hợp người dân muốn tiếp tục sinh sống tại địa phương và duy trì hoạt động sản xuất trên phần đất còn lại.

Giảm áp lực quỹ đất tái định cư

HoREA cho rằng cơ chế hoán đổi đất liền kề sẽ đáp ứng trực tiếp nhu cầu của những hộ dân mong muốn tiếp tục sinh sống tại nơi ở cũ sau khi một phần đất bị thu hồi để thực hiện dự án.

Theo Hiệp hội, giải pháp này cũng phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 254 của Quốc hội khi khuyến khích các địa phương linh hoạt trong việc hỗ trợ chỗ ở, ổn định đời sống và sinh kế cho người có đất bị thu hồi.

Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch HoREA, cho rằng đề xuất có thể mang lại lợi ích cho cả người dân và Nhà nước.

Đối với người dân, họ có thêm phương án tái định cư tại chỗ theo nguyện vọng mà không phải chịu thêm gánh nặng tiền sử dụng đất. Phần đất còn lại vẫn có thể được sử dụng để sản xuất, qua đó góp phần duy trì sinh kế sau khi bàn giao đất thực hiện dự án.

Đối với Nhà nước, việc cho phép người dân tái định cư trên phần đất liền kề của chính mình có thể giúp giảm áp lực chuẩn bị quỹ đất và quỹ nhà tái định cư. Đồng thời, ngân sách cũng có thể giảm một phần chi phí liên quan đến việc tạo lập quỹ đất ở để bố trí tái định cư.

HoREA kiến nghị cơ chế này cần được nghiên cứu, thể chế hóa trong Luật Đất đai sửa đổi, qua đó tạo thêm một phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phù hợp với điều kiện thực tế của từng hộ dân.