Chính thức hủy bỏ dự án sân bay rộng gấp 3 lần Nội Bài, vốn đầu tư 402.000 tỷ đồng: Hàng chục nghìn lao động mất việc

Vấn đề quá tải tại Sân bay Quốc tế Mexico City (AICM) đã hiện hữu suốt hơn 4 thập kỷ, kéo dài qua 4 thời kỳ tổng thống từ Ernesto Zedillo, Vicente Fox, Felipe Calderón đến Enrique Peña Nieto.

Sân bay gánh chịu áp lực lớn khi lượng hành khách vượt xa công suất thiết kế ban đầu, đe dọa trực tiếp đến năng lực kết nối giao thương quốc tế của thủ đô quốc gia này.

Năm 2015, nhằm giải quyết triệt để tình trạng và đưa thủ đô trở thành một trung tâm hàng không hàng đầu khu vực, chính quyền Tổng thống Enrique Peña Nieto chính thức khởi động dự án xây dựng Sân bay Quốc tế mới Mexico (NAIM - Nuevo Aeropuerto Internacional de México).

Dự án của những kỷ lục xây dựng

NAIM được quy hoạch tại khu vực Texcoco, nằm về phía đông thủ đô Mexico City, có tổng diện tích khoảng 4.431ha, rộng gần gấp 3 lần diện tích sân bay Nội Bài tại Việt Nam. Tâm điểm của dự án là nhà ga hành khách trung tâm rộng khoảng 743.000m2, kéo dài 1,6km.

Thiết kế kiến trúc mang hình chữ X đặc trưng, bố trí hàng chục cửa tiếp xúc trực tiếp với máy bay giúp tối ưu hóa luồng di chuyển của hành khách. Theo quy hoạch, trong giai đoạn đầu tiên, sân bay dự kiến vận hành 3 đường băng có khả năng khai thác đồng thời, đáp ứng khoảng 70 triệu lượt hành khách mỗi năm.

Tầm nhìn dài hạn của dự án cho phép mở rộng quy mô lên 6 đường băng, qua đó nâng công suất thiết kế tối đa đạt khoảng 125 triệu hành khách mỗi năm. Tuy nhiên, việc triển khai xây dựng trên nền đất yếu vốn là khu vực lòng hồ Texcoco cũ đặt ra thách thức kỹ thuật lớn đối với đội ngũ kỹ sư.

Để cố định nhà ga khổng lồ, đơn vị phát triển dự án Grupo Aeroportuario de la Ciudad de México (GACM) đã triển khai đóng tổng cộng 7.178 cọc móng sâu vào lòng đất. Nếu nối toàn bộ số cọc này lại, tổng chiều dài đạt khoảng 118km.

Riêng hạng mục móng nhà ga và tháp kiểm soát không lưu đòi hỏi khối lượng vật liệu khổng lồ, sử dụng khoảng 727.500m3 bê tông, tương đương gần 1,75 triệu tấn bê tông. GACM từng đưa ra so sánh thực tế rằng lượng bê tông này lớn gấp hơn 17 lần so với khối lượng sử dụng để xây dựng sân vận động Azteca nổi tiếng tại Mexico.

Bên cạnh đó, tấm móng nhà ga tiêu thụ hàng nghìn km cốt thép. Thống kê từ GACM cho thấy nếu nối toàn bộ số thép cây sử dụng tại đây lại, chiều dài có thể lên tới khoảng 12.350km, tương đương khoảng cách đường chim bay từ Alaska tới Patagonia.

Quy mô đầu tư của dự án liên tục tăng trưởng trong suốt quá trình phát triển. Theo phương án cập nhật vào năm 2018, tổng vốn đầu tư cho giai đoạn đầu tiên đạt khoảng 285 tỷ peso Mexico, khoảng 402.000 tỷ đồng theo tỷ giá quy đổi tại thời điểm đó.

Quá trình triển khai thu hút sự tham gia mạnh mẽ của cộng đồng doanh nghiệp. Tính đến tháng 3/2018, khoảng 292 doanh nghiệp trong nước và quốc tế đã tham gia vào chuỗi cung ứng và thi công dự án, trong đó các công ty nội địa chiếm tỷ trọng khoảng 90%.

Công trình tạo ra hơn 45.000 việc làm trực tiếp và gián tiếp cho người lao động, với kỳ vọng con số này sẽ bứt phá lên khoảng 160.000 việc làm trong toàn bộ vòng đời xây dựng. Theo báo cáo do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố, tính đến ngày 31/8/2018, tiến độ tổng thể của toàn bộ dự án NAIM đã đạt mức 31,9%.

Hàng nghìn cọc móng được hoàn thiện, tấm móng nhà ga dần thành hình, khoảng 100 tỷ peso đã được giải ngân và các hợp đồng trị giá khoảng 175 tỷ peso đã được ký kết chính thức. Dự án không còn nằm trên bản vẽ mà đã hiện hữu thực tế trên công trường ở Texcoco.

Bước ngoặt chính trị dẫn đến quyết định hủy bỏ dự án

Dù đạt được những bước tiến lớn về hạ tầng và thu hút nguồn lực khổng lồ, NAIM bất ngờ trở thành tâm điểm tranh luận gay gắt trong chiến dịch bầu cử tổng thống Mexico năm 2018. Ứng viên Andrés Manuel López Obrador đứng lên phản đối mạnh mẽ dự án, chỉ trích đây là một "công trình faraon" mang gánh nặng chi phí quá lớn, đi kèm nhiều rủi ro về tài chính, suy thoái môi trường và hiệu quả kinh tế dài hạn.

Sau khi López Obrador đắc cử tổng thống, chính quyền mới đẩy nhanh quá trình rà soát, đồng thời tổ chức một cuộc tham vấn công chúng diễn ra từ ngày 25 đến 28/10/2018. Cuộc tham vấn này vấp phải nhiều tranh cãi từ dư luận xã hội do tỷ lệ người dân tham gia tương đối thấp và phương thức tổ chức thiếu tính toàn diện.

Dù vậy, kết quả nghiêng về phương án dừng vĩnh viễn dự án tại Texcoco và chuyển hướng phát triển sân bay quân sự Santa Lucía thành một phương án thay thế. Ngày 29/10/2018, Tổng thống López Obrador chính thức tuyên bố hủy bỏ toàn bộ dự án NAIM.

Quyết định này đặt dấu chấm hết cho một trong những công trình hạ tầng hàng không đắt đỏ nhất khu vực khi chưa từng đón một chuyến bay thương mại nào hạ cánh, đồng thời khiến Mexico gánh chịu các hậu quả nặng nề cả về kinh tế lẫn bình ổn xã hội. Chính phủ nước này phải chi trả những khoản tiền đền bù khổng lồ cho các tập đoàn xây dựng và nhà thầu quốc tế do đơn phương chấm dứt hợp đồng.

Hàng chục nghìn việc làm bị cắt giảm đột ngột, làm suy giảm niềm tin của khối tư nhân đối với sự ổn định trong chính sách công của nhà nước. Nhằm xoa dịu tình hình, chính quyền đã tiến hành cải tạo căn cứ không quân Santa Lucía thành Sân bay Quốc tế Felipe Ángeles (AIFA), kết hợp cùng Sân bay Quốc tế Mexico City (AICM) và sân bay Toluca hình thành hệ thống sân bay đô thị mới.

Khu vực dự án dở dang tại Texcoco sau đó được quy hoạch chuyển đổi thành Khu bảo tồn thiên nhiên trước các áp lực sinh thái. Tuy nhiên, theo đánh giá từ các nghiên cứu chuyên sâu như bộ tài liệu 3 tập do Centro de Estudios Espinosa Yglesias (CEEY) thực hiện dưới sự biên tập của Enrique Cárdenas Sánchez, tổng hợp từ góc nhìn của hơn 50 chuyên gia, học giả, cựu lãnh đạo và tổ chức xã hội, vấn đề quá tải hàng không tại Thung lũng Mexico hiện vẫn chưa được giải quyết triệt để.