Chủ tịch Quốc hội: Người dân bị thu hồi đất phải có cuộc sống ngang bằng hoặc tốt hơn

Ngày 22/10, phát biểu tại phiên thảo luận Tổ 2 về dự án Luật Đất đai (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, đại biểu Quốc hội TP. HCM, cho biết Luật Đất đai năm 2024 đã thể chế hóa nhiều nội dung quan trọng của Nghị quyết số 18, như bỏ khung giá đất, xây dựng bảng giá đất theo hướng thị trường, mở rộng quyền của người sử dụng đất và gắn thu hồi đất với bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Theo Chủ tịch Quốc hội, lần sửa đổi này cần hướng tới xây dựng một đạo luật mang tính khung, xác định rõ các nguyên tắc cốt lõi, đồng thời thiết lập cơ chế linh hoạt để thích ứng với thực tiễn, hạn chế tình trạng phải sửa đổi liên tục.

Tháo gỡ vướng mắc về quy hoạch, định giá đất

Về những nội dung trọng tâm cần sửa đổi, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng trước hết cần điều chỉnh hệ thống quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất cho phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Theo đó, cần rà soát các quy định liên quan đến quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất cấp huyện trước đây, xác định rõ thẩm quyền và trách nhiệm của cấp tỉnh, cấp xã. Đồng thời, nghiên cứu cơ chế cho phép sử dụng quy hoạch đô thị, nông thôn thay thế quy hoạch sử dụng đất tại những khu vực đã có quy hoạch chi tiết phù hợp.

“Quy hoạch phải động, theo thị trường và thực tế, có cơ chế điều chỉnh linh hoạt khi thay đổi hành chính hoặc chiến lược phát triển, tránh ách tắc tiếp cận đất đai”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, đồng thời xác định đây là “nguyên nhân gốc rễ” của nhiều vướng mắc hiện nay.

Đối với cơ chế định giá đất, Chủ tịch Quốc hội đề nghị hoàn thiện quy định theo hướng cân bằng giữa yếu tố thị trường và yêu cầu ổn định, minh bạch, bảo đảm hài hòa lợi ích của Nhà nước, người sử dụng đất và nhà đầu tư.

Theo ông, cần duy trì nguyên tắc giá đất phù hợp với thị trường nhưng không tuyệt đối hóa cơ chế thị trường thuần túy, bởi điều này có thể khiến bảng giá đất tăng đột biến, kéo theo chi phí bồi thường, tiền sử dụng đất tăng cao và làm đình trệ nhiều dự án.

Do đó, cần nghiên cứu quy định rõ về hệ số điều chỉnh giá đất, vùng giá trị và thửa đất chuẩn; đồng thời hoàn thiện phương pháp định giá cũng như cơ chế điều chỉnh bảng giá đất khi thị trường biến động lớn.

Đặc biệt, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu tăng cường kiểm tra độc lập, công khai phương pháp định giá và dữ liệu đầu vào, xây dựng cơ sở dữ liệu giá đất quốc gia thống nhất, liên thông và được cập nhật thường xuyên.

Một trong những nội dung được Chủ tịch Quốc hội đặc biệt quan tâm là hoàn thiện các quy định về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Đối với đề xuất cho phép Nhà nước thu hồi phần diện tích còn lại khi nhà đầu tư đã thỏa thuận được từ 75% diện tích đất hoặc số hộ trở lên, ông cho rằng cần thiết lập các điều kiện chặt chẽ, bảo đảm mức giá thỏa thuận hợp lý và bảo vệ quyền lợi của những người chưa đồng thuận.

“Đặc biệt, cần quan tâm đến những trường hợp người dân đã sử dụng đất ở ổn định, lâu dài nhưng chưa được cấp giấy chứng nhận, không phải do lấn chiếm hoặc sử dụng đất trái pháp luật”, Chủ tịch Quốc hội lưu ý.

Về trình tự, thủ tục thu hồi đất, ông cho rằng có thể nghiên cứu rút ngắn thời gian thông báo, vận động người dân, nhưng phải bảo đảm phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được hoàn thành trước khi giao đất. Các trường hợp ngoại lệ cần được giới hạn chặt chẽ, đi kèm cơ chế giám sát phù hợp.

Nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ quyền lợi của người có đất bị thu hồi, Chủ tịch Quốc hội đề nghị “lượng hóa tiêu chí bảo đảm đời sống ngang bằng hoặc tốt hơn”. Theo ông, đây là chủ trương đã được đề cập trong nhiều nghị quyết của Đảng, song cần được cụ thể hóa thành những tiêu chí rõ ràng, có thể kiểm tra và đánh giá trong thực tiễn.

Bên cạnh đó, cần tăng cường giám sát xã hội, bảo đảm công khai, minh bạch trong toàn bộ quá trình thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Việc xử lý các tồn đọng lịch sử liên quan đến nguồn gốc đất đai, quyền sử dụng đất của hộ gia đình, cá nhân cũng cần được chú trọng.

“Đây là điểm dễ phát sinh khiếu nại, khiếu kiện nhất. Nếu được giải quyết triệt để sẽ góp phần giảm các điểm nóng xã hội và nâng cao tính ổn định lâu dài của Luật Đất đai”, Chủ tịch Quốc hội nói.

Giảm thủ tục hành chính, kiểm soát đầu cơ đất đai

Liên quan đến việc giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng đất, Chủ tịch Quốc hội đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định theo hướng linh hoạt, giảm thủ tục hành chính cho người sử dụng đất.

Trong đó, cần nghiên cứu cho phép nhà đầu tư linh hoạt lựa chọn hình thức trả tiền thuê đất một lần hoặc hằng năm, kể cả đối với một số dự án đã triển khai. Đồng thời, rà soát, thu hẹp các trường hợp bắt buộc đấu giá, đấu thầu khi không phù hợp với thực tiễn; quy định rõ hơn tiêu chí đánh giá năng lực nhà đầu tư, bảo đảm đồng bộ với Luật Đầu tư và tránh chồng chéo thủ tục.

Đáng chú ý, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện cơ chế điều tiết địa tô chênh lệch và kiểm soát đầu cơ đất đai. Theo đó, cần thể chế hóa rõ hơn cơ chế Nhà nước điều tiết phần giá trị đất đai tăng thêm do quy hoạch, đầu tư hạ tầng và các hoạt động đầu tư của Nhà nước mang lại.

Ông cũng lưu ý tình trạng đầu cơ, thổi giá đất và thực hiện các giao dịch mua bán lòng vòng, gây méo mó thị trường trong thời gian qua. Một số tổ chức, cá nhân không có năng lực tài chính thực chất nhưng vẫn thành lập doanh nghiệp, thực hiện giao dịch bất động sản nhằm hưởng chênh lệch giá.

Trước thực trạng này, Chủ tịch Quốc hội cho rằng cần tăng cường các công cụ quản lý, điều tiết thị trường, đồng thời nâng cao trách nhiệm của chính quyền địa phương. Việc kiểm soát đầu cơ đất đai phải được triển khai quyết liệt, bởi Trung ương không thể làm thay những nhiệm vụ thuộc trách nhiệm quản lý của địa phương.

“Việc này dứt khoát phải làm mạnh mẽ, nhất là ở địa phương”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Luật Đất đai cần ổn định trong ít nhất 10-15 năm

Đề cập đến yêu cầu nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng Luật Đất đai cần có tính ổn định lâu dài, tránh tình trạng vừa ban hành đã phải tiếp tục sửa đổi.

“Luật phải ổn định, theo tôi ít nhất cũng 10 năm, 15 năm”, ông nói.

Theo Chủ tịch Quốc hội, các nguyên tắc cốt lõi cần được xác định rõ, bao gồm chế độ sở hữu toàn dân về đất đai, quyền của người sử dụng đất, cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước, bảo vệ quyền lợi người dân và nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

“Tôi nhấn mạnh, lần sửa đổi Luật Đất đai này phải bám sát tinh thần Nghị quyết số 21 của Hội nghị Trung ương 3, bảo đảm đồng bộ, minh bạch và khả thi. Đây là vấn đề đã được Bộ Chính trị nhiều lần thảo luận, chỉ đạo và trình Trung ương xem xét.

Một trong những nội dung quan trọng là khẳng định rõ hơn vai trò quyết định của Nhà nước đối với giá đất, không chỉ căn cứ vào nguyên tắc thị trường. Đồng thời, phải giữ vững nguyên tắc không tư nhân hóa đất đai, bảo đảm chế độ sở hữu toàn dân về đất đai; quy định rõ quyền của các chủ thể trong tiếp cận, sử dụng đất theo pháp luật.

Mục tiêu đến năm 2030 là hoàn thiện hệ thống pháp luật đất đai đồng bộ, thống nhất, phù hợp với thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh.