Cựu chiến binh từng chiến đấu tại Thành cổ Quảng Trị, nay là Giáo sư tại Viện Nghiên cứu cao cấp, được Chính phủ Nhật Bản vinh danh

Mới đây, Chính phủ Nhật Bản công bố danh sách các cá nhân được trao tặng Huân chương Mặt trời mọc đợt mùa thu năm Lệnh Hòa thứ 8, nhằm ghi nhận những đóng góp cho sự phát triển quan hệ hữu nghị giữa Nhật Bản và Việt Nam. Trong số này, Giáo sư (GS), Tiến sĩ (TS) Hồ Tú Bảo được trao tặng Huân chương Mặt trời mọc, Tia sáng vàng và Ruy băng cổ.

Ông hiện là Giáo sư Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM). Trong khoảng 25 năm công tác tại Viện Khoa học và Công nghệ tiên tiến Nhật Bản (JAIST), ông tham gia giảng dạy, nghiên cứu và có nhiều đóng góp trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Thông qua các hoạt động nghiên cứu chung và đào tạo nhân lực trong lĩnh vực học máy (Machine Learning) và trí tuệ nhân tạo (AI), GS Hồ Tú Bảo góp phần thúc đẩy giao lưu giữa các nhà nghiên cứu, những người từng học tập tại Nhật Bản. Qua đó, ông đóng góp tích cực vào sự phát triển giao lưu học thuật và tăng cường hiểu biết lẫn nhau giữa Việt Nam và Nhật Bản.

Từ sinh viên khoa Toán đến người lính trinh sát trên chiến trường Quảng Trị

GS Hồ Tú Bảo sinh năm 1952. Ông quê gốc ở Hà Nội nhưng sinh ra ở Việt Bắc. Năm 1971, khi đang theo học tại Khoa Toán, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, ông lên đường nhập ngũ. Trước đó, ông đã có 5 năm học tập tại đây, gồm 3 năm học phổ thông ở lớp chuyên Toán khóa đầu tiên và 2 năm đại học.

Sau 3 tháng huấn luyện, Sư đoàn 325 chuyển sang trạng thái chiến đấu, ông được điều về đại đội trinh sát. Đầu năm 1972, đơn vị hành quân vào Hà Tĩnh. Đến cuối tháng 6/1972, Sư đoàn 325 tham gia chiến đấu tại Quảng Trị, với nhiệm vụ bảo vệ thị xã. Khi đó, tiểu đội trinh sát của ông được chia thành hai đài quan sát ở bờ Tây sông Thạch Hãn, một đài theo dõi khu vực Thành cổ, đài còn lại quan sát hướng đầu cầu sắt Quảng Trị.

Đầu năm 1974, trong một lần cùng đồng đội thực hiện nhiệm vụ, xe của đơn vị gặp tai nạn khi di chuyển từ miền Tây xuống Thừa Thiên rồi vòng trở lại Quảng Trị. Khi đang xuống núi, con đường bất ngờ bị sạt lở khiến chiếc xe lao xuống vực. Vụ tai nạn khiến phân đội A74 gần như hy sinh toàn bộ, những người còn lại bị thương nặng. GS Hồ Tú Bảo bị thương ở nhiều vị trí, nghiêm trọng nhất là chấn thương khiến xương hàm dưới bị gãy, vỡ. Ông được đưa ra miền Bắc điều trị.

Sau khi xuất viện, ông xin chuyển sang học ngành Toán điều khiển tại Khoa Toán - Lý, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội.

Quãng thời gian trong quân ngũ, những mất mát và trải nghiệm nơi chiến trường đã để lại dấu ấn sâu sắc trong cuộc đời ông, đồng thời giúp ông thêm trân trọng cuộc sống và những hy sinh của đồng đội.

Hành trình theo đuổi lĩnh vực trí tuệ nhân tạo

Sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự và trở lại giảng đường, GS Hồ Tú Bảo tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu khoa học. Những lựa chọn trong học tập và công việc sau đó đã đưa ông đến với trí tuệ nhân tạo (AI), lĩnh vực mà ông gắn bó trong nhiều thập kỷ.

Đầu những năm 1970, Khoa Toán - Lý của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội bắt đầu đào tạo 2 hướng chuyên sâu là toán máy tính và điều khiển, vật lý bán dẫn và hạt nhân. Đây là những ngành học có tính kết nối giữa khoa học cơ bản với công nghệ, được hình thành từ tầm nhìn của Bộ trưởng Tạ Quang Bửu cùng các nhà khoa học tâm huyết thời bấy giờ.

Sau khi tốt nghiệp đại học vào cuối năm 1978, ông được nhận vào làm nghiên cứu viên tại Viện Công nghệ thông tin. Vài năm sau, ông giành được học bổng sang Pháp học tập và nghiên cứu.

Mùa hè năm 1984, sau khi hoàn thành chương trình Thạc sĩ và chuẩn bị lựa chọn hướng nghiên cứu cho luận án Tiến sĩ, GS Phan Đình Diệu - thầy của ông, đã đưa ra gợi ý về trí tuệ nhân tạo. GS Diệu nhận định đây sẽ là lĩnh vực định hình tương lai của ngành tin học.

Theo định hướng đó, dưới sự gợi ý của GS Edwin Diday tại Đại học Dauphine (Pháp), ông bắt tay nghiên cứu bài toán xây dựng các luật suy diễn từ những bảng dữ liệu, phục vụ việc phát triển hệ chuyên gia. Sau gần 3 năm tập trung nghiên cứu, ông phát triển thành công thuật toán CABRO. Đây là một dấu mốc quan trọng trong hành trình nghiên cứu của nhà khoa học, đồng thời đặt nền móng cho quá trình gắn bó lâu dài của ông với AI và học máy.

Năm 1987, sau khi bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ, GS Hồ Tú Bảo trở về Việt Nam. Ông cùng các đồng nghiệp tham gia hợp tác với công ty Cinotec của Tây Đức trong lĩnh vực phát triển phần mềm xuất khẩu. Doanh nghiệp này hỗ trợ 6 nhóm nghiên cứu, trong đó có 4 nhóm tại Hà Nội và 2 nhóm ở TP. Hồ Chí Minh.

Đến năm 1990, các nhóm đã phát triển được nhiều sản phẩm phần mềm có chất lượng tốt, có thể cạnh tranh với những sản phẩm tương tự tại châu Âu. Cinotec đưa sản phẩm của các nhóm nghiên cứu Việt Nam tham gia CeBIT Hannover (Đức) - một trong những hội chợ công nghệ thông tin lớn trên thế giới.

Trong thời gian làm việc ở Việt Nam, GS Hồ Tú Bảo duy trì liên lạc, trao đổi tài liệu chuyên môn với Giáo sư Ohsuga - một chuyên gia hàng đầu Nhật Bản về trí tuệ nhân tạo tại Đại học Tokyo. Khi Viện Khoa học và Công nghệ tiên tiến Nhật Bản (JAIST) được thành lập, thông qua sự giới thiệu của Giáo sư Ohsuga, ông được mời sang làm việc cùng một giáo sư khác đến từ châu Âu. Tháng 7/1993, ông chính thức bắt đầu công tác tại JAIST.

Sau 5 năm tiếp tục nghiên cứu về học máy, GS Hồ Tú Bảo được đề nghị đảm nhiệm vị trí Giáo sư, phụ trách một phòng thí nghiệm về trí tuệ nhân tạo tại Trường Khoa học tri thức của JAIST. Đây là môi trường nghiên cứu hướng đến sự kết nối giữa kinh tế, quản trị và công nghệ, trong đó AI là một lĩnh vực trọng tâm.

Ông tiếp tục làm việc tại JAIST đến năm 2018. Sau 25 năm giảng dạy và nghiên cứu tại Nhật Bản, ông trở về Việt Nam nhưng vẫn được JAIST trao danh hiệu Giáo sư danh dự.

Trong sự nghiệp, ông cũng lần lượt được phong học hàm Phó Giáo sư năm 1991 và Giáo sư năm 1998.

Đóng góp lớn cho mối quan hệ hữu nghị Nhật Bản - Việt Nam

Không chỉ tập trung vào nghiên cứu và giảng dạy, trong thời gian công tác tại Nhật Bản, GS Hồ Tú Bảo còn dành nhiều tâm huyết thúc đẩy hợp tác khoa học giữa 2 nước.

Ngay từ khi nhận lời sang Nhật Bản, ông đã mang theo mong muốn trở thành cầu nối giữa giới khoa học 2 nước. Từ năm 2000, ông bắt đầu cùng các đồng nghiệp xây dựng quan hệ hợp tác giữa JAIST với các trường đại học, viện nghiên cứu tại Việt Nam. Qua thời gian, mạng lưới hợp tác này được mở rộng, với khoảng 15 trường, viện lớn trên cả nước, từ Hà Nội đến TP. Hồ Chí Minh.

Một trong những kết quả đáng chú ý là JAIST đã đào tạo hơn 200 Tiến sĩ cho Việt Nam. Nhiều người trong số đó hiện công tác tại các cơ sở nghiên cứu và giáo dục đại học lớn như Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Đại học Quốc gia tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Sư phạm Hà Nội, các Đại học Đà Nẵng, Huế, Thái Nguyên...

Hiện GS.TSKH Hồ Tú Bảo là Giám đốc Phòng thí nghiệm Khoa học dữ liệu thuộc Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM). Với nhiều năm kinh nghiệm nghiên cứu, giảng dạy tại Việt Nam và Nhật Bản, ông tiếp tục tham gia các hoạt động đào tạo, phổ biến tri thức và thúc đẩy ứng dụng những công nghệ mới.