Dân số thế giới vừa chạm cột mốc chưa từng có trong lịch sử
Lần đầu tiên trong lịch sử thống kê dân số, số người từ 65 tuổi trở lên trên toàn cầu đã vượt số trẻ em dưới 5 tuổi. Đây được xem là dấu mốc quan trọng cho thấy thế giới đang bước vào một giai đoạn già hóa dân số với tốc độ chưa từng có. Xu hướng này được dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh trong những thập kỷ tới.
Theo báo cáo của Cục Điều tra Dân số Mỹ, tỷ lệ sinh trên toàn cầu đang giảm nhanh trong khi tuổi thọ ngày càng kéo dài. Sự kết hợp của 2 xu hướng này đang làm thay đổi sâu sắc cơ cấu dân số, đặc biệt là tương quan giữa nhóm trong độ tuổi lao động và người cao tuổi.
Axios nhận định tốc độ thay đổi ngày càng rõ rệt khi những người cuối cùng thuộc thế hệ bùng nổ trẻ sơ sinh sau Thế chiến II lần lượt bước vào độ tuổi khoảng 65.
Năm 2023, hơn 71% dân số thế giới sống tại những quốc gia có mức sinh bằng hoặc thấp hơn mức sinh thay thế, tương đương khoảng 2,1 con/phụ nữ. Tỷ lệ này đã tăng mạnh so với 45% vào năm 2013.
Theo Cục Điều tra Dân số Mỹ, thế giới chạm tới ngưỡng này sớm hơn đáng kể so với dự báo của các nhà nhân khẩu học cách đây 10 năm.
Số người từ 65 tuổi trở lên được dự báo tăng từ 852 triệu người vào năm 2025 lên 2 tỷ người vào năm 2060. Riêng mức tăng của nhóm dân số này sẽ chiếm khoảng 55% tổng mức tăng dân số ròng toàn cầu trong cùng giai đoạn.
Trong khi đó, dân số thế giới dự kiến tăng từ 8,13 tỷ người lên 10,23 tỷ người. Điều này đồng nghĩa phần lớn mức tăng dân số trong tương lai sẽ đến từ nhóm người cao tuổi.
Châu Á dẫn đầu tốc độ già hóa
Mức sinh thấp hiện không còn là đặc điểm riêng của các quốc gia phát triển. Trung Quốc và Ấn Độ đều đã có mức sinh dưới ngưỡng thay thế. Sau năm 2013, Bangladesh, Mexico và Việt Nam cũng lần lượt gia nhập nhóm các quốc gia đông dân có mức sinh xuống dưới ngưỡng này.
Báo cáo gọi xu hướng trên là “bẫy sinh sản”. Khi các thế hệ trẻ ngày càng thu hẹp, trong khi những thế hệ trước có số lượng lớn tiếp tục bước vào tuổi già, quá trình già hóa dân số sẽ diễn ra nhanh hơn. Tại một số khu vực, tình trạng này thậm chí có thể dẫn tới suy giảm dân số.
Sự thay đổi cơ cấu dân số cũng kéo theo những thách thức đối với thị trường lao động. Nguồn nhân lực tiềm năng ngày càng thu hẹp trong khi nhu cầu chăm sóc người cao tuổi tăng lên, tạo sức ép lớn hơn đối với hệ thống lương hưu, y tế và các dịch vụ chăm sóc dài hạn.
Xét theo khu vực, châu Âu hiện là nơi có mức độ già hóa dân số sâu sắc nhất thế giới. Tuy nhiên, châu Á mới là khu vực chứng kiến số người cao tuổi tăng mạnh nhất.
Theo dự báo, dân số từ 65 tuổi trở lên tại châu Á sẽ tăng từ 487 triệu người vào năm 2025 lên 1,24 tỷ người vào năm 2060. Mức tăng này chiếm khoảng 2/3 tổng mức tăng dân số cao tuổi của toàn thế giới trong giai đoạn trên.
Châu Phi hiện vẫn là khu vực có dân số trẻ nhất thế giới. Dù vậy, số người từ 65 tuổi trở lên tại đây được dự báo tăng hơn 4 lần, từ 60 triệu lên 249 triệu người.
Nếu xu hướng này diễn ra như dự báo, đến năm 2060, số người cao tuổi tại châu Phi thậm chí sẽ vượt châu Âu, nơi dự kiến có khoảng 214 triệu người từ 65 tuổi trở lên.
Trên phạm vi toàn cầu, nhóm dân số từ 65 tuổi trở lên dự kiến chiếm 19,6% dân số vào năm 2060, gần gấp đôi mức 10,5% của năm 2025.
Người cao tuổi có thể trở thành nguồn lực kinh tế
Dù quá trình già hóa dân số đặt ra nhiều thách thức, báo cáo cho rằng sự gia tăng số người cao tuổi không nhất thiết phải dẫn tới một cuộc khủng hoảng.
Tuổi thọ kéo dài được xem là một trong những thành tựu lớn của nhân loại trong thế kỷ qua. Điều này phản ánh những tiến bộ về y tế và điều kiện sống, giúp tỷ lệ tử vong ở trẻ nhỏ và người trung niên giảm xuống, đồng thời ngày càng nhiều người có cơ hội sống đến tuổi già.
Báo cáo cũng chỉ ra người cao tuổi có tỷ lệ phạm tội thấp hơn và nhiều người vẫn đủ khả năng tiếp tục làm việc. Họ có thể góp phần bù đắp tình trạng thiếu hụt lao động, tham gia chăm sóc các thành viên khác trong gia đình hoặc đóng góp cho cộng đồng thông qua hoạt động tình nguyện.
Andrew Scott, một trong những tác giả báo cáo, cho rằng sự thay đổi cơ cấu dân số có thể khiến xã hội phải định nghĩa lại khái niệm “tuổi già”.
Thay vì chỉ được nhìn nhận như một nhóm phụ thuộc và tạo thêm gánh nặng cho hệ thống an sinh, người cao tuổi có thể trở thành một nguồn lực kinh tế nếu xã hội tận dụng tốt hơn kinh nghiệm và khả năng của họ.
Theo ông Scott, kết hợp giữa y học dự phòng, kéo dài thời gian làm việc và xây dựng môi trường lao động phù hợp với người cao tuổi có thể giúp biến những năm sống thêm thành khoảng thời gian khỏe mạnh và có ích hơn.
Khi đó, tuổi thọ tăng không chỉ đặt ra bài toán về lương hưu, y tế và chăm sóc dài hạn, mà còn có thể mở ra một nguồn nhân lực và đóng góp kinh tế mới cho xã hội.
