Cụ thể, ngày 29/5/2026, Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã quyết định khởi xướng điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 nhằm xem xét các hành vi, chính sách và thông lệ liên quan đến bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam, chỉ sau chưa đầy một tháng khi Việt Nam bị đưa vào danh sách Priority Foreign Country trong Báo cáo Special 301 năm 2026.

Nếu Special 301 là cơ chế rà soát thường niên về mức độ bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ của các đối tác thương mại, thì điều tra Mục 301 lại là một thủ tục điều tra chính thức có thể làm cơ sở cho các biện pháp thương mại trong tương lai.

Mặc dù đây là một thủ tục được tiến hành theo pháp luật Hoa Kỳ và kết quả cuối cùng vẫn cần thời gian để đánh giá, nhưng sự kiện đang đặt ra một câu hỏi lớn hơn đối với doanh nghiệp Việt Nam: liệu chúng ta đã thực sự sẵn sàng cho một môi trường thương mại mà việc bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ ngày càng trở thành thước đo năng lực cạnh tranh và mức độ tuân thủ?

Tại Việt Nam, hàng giả, hàng nhái, hàng xâm phạm nhãn hiệu, sao chép nội dung số, sử dụng phần mềm không có giấy phép hay tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường trực tuyến đã không còn là những vấn đề mới.

Mặc dù hệ thống pháp luật đã liên tục được hoàn thiện trong nhiều năm qua, nhưng khoảng cách giữa quy định pháp luật và hiệu quả thực thi trên thực tế vẫn là vấn đề thường xuyên được nhắc đến trong các báo cáo đánh giá quốc tế.

Và cuộc điều tra theo Mục 301 sẽ trực tiếp xem xét, đánh giá đến hiệu quả thực chất của việc bảo vệ và thực thi các quyền sở hữu trí tuệ trên thị trường một cách công bằng và bình đẳng.

Chính vì vậy, đây không đơn thuần là câu chuyện của cơ quan quản lý nhà nước mà đang phản ánh trực tiếp thực trạng môi trường kinh doanh mà doanh nghiệp đang hoạt động.

Nhìn lại mức độ ảnh hưởng của cuộc điều tra Mục 301

Việc điều tra không đồng nghĩa với việc các biện pháp thương mại sẽ được áp dụng ngay lập tức. Nhưng trong trường hợp kết quả điều tra xác định có hành vi bất hợp lý hoặc phân biệt đối xử gây cản trở thương mại Hoa Kỳ, USTR có cơ sở đề xuất các biện pháp xử lý, bao gồm cả biện pháp thuế quan và phi thuế quan.

Có thể nói, Trung Quốc giai đoạn 2017 - 2018 là ví dụ điển hình cho mức độ tác động mà một cuộc điều tra theo Mục 301 có thể tạo ra.

Sau khi hoàn tất điều tra, USTR kết luận rằng các chính sách và thông lệ liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo của Trung Quốc gây ảnh hưởng bất lợi đến thương mại Hoa Kỳ. Trên cơ sở đó, Hoa Kỳ đã áp dụng nhiều vòng thuế quan bổ sung đối với lượng hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc có tổng giá trị khoảng 370 tỷ USD, với mức thuế dao động từ 7,5% đến 25%^[0]. Không chỉ dừng lại ở các dòng thuế được áp dụng, vụ việc còn mở đầu cho giai đoạn căng thẳng thương mại kéo dài nhiều năm giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới, tác động đáng kể đến chuỗi cung ứng và chiến lược kinh doanh toàn cầu của nhiều doanh nghiệp Trung Quốc.

Tất nhiên, Việt Nam và Trung Quốc là hai trường hợp hoàn toàn khác nhau, với quy mô kinh tế, bối cảnh thương mại và nội dung điều tra không giống nhau. Tuy nhiên, tiền lệ này cho thấy khi các vấn đề bảo hộ và thực thi quyền đối với tài sản trí tuệ được đặt trong khuôn khổ thương mại quốc tế, hệ quả có thể vượt xa phạm vi của một tranh chấp pháp lý đơn thuần.

Khoảng trống nào đang tồn tại trong doanh nghiệp Việt Nam?

Từ thực tiễn tư vấn và đồng hành cùng doanh nghiệp, Monday VietNam nhận thấy rằng trước những yêu cầu ngày càng cao về sở hữu trí tuệ được đặt ra từ các cuộc rà soát như Special 301 hay điều tra Mục 301, khoảng trống lớn nhất của nhiều doanh nghiệp Việt Nam hiện nay không phải là thiếu tài sản trí tuệ, mà ở việc chưa xem đó là một tài sản cần được quản trị.

Từ thương hiệu, dữ liệu, phần mềm, nội dung số đến bí mật kinh doanh hay kết quả nghiên cứu phát triển, nhiều tài sản có giá trị vẫn đang được tạo ra và khai thác mỗi ngày nhưng chưa được nhận diện, bảo hộ và quản lý một cách hệ thống. Hệ quả là doanh nghiệp vừa có nguy cơ đánh mất chính tài sản trí tuệ của mình, vừa đối mặt với rủi ro xâm phạm quyền của bên thứ ba trong quá trình vận hành.

Quan trọng hơn, ngay cả khi đã xác lập quyền sở hữu trí tuệ, không ít doanh nghiệp vẫn thiếu cơ chế theo dõi thị trường, phát hiện hành vi xâm phạm và triển khai các biện pháp bảo vệ quyền một cách kịp thời. Điều này dẫn đến tình trạng tài sản trí tuệ tồn tại trên giấy tờ nhưng chưa thực sự phát huy vai trò như một công cụ bảo vệ lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp.

Doanh nghiệp Việt cần chuẩn bị gì từ bây giờ?

Cuộc điều tra theo Mục 301 có thể là câu chuyện ở cấp độ chính sách, nhưng những vấn đề được đặt ra lại gắn trực tiếp với hoạt động của doanh nghiệp. Bởi xét đến cùng, hiệu quả bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ của một quốc gia được phản ánh thông qua chính cách các chủ thể trên thị trường tạo lập, khai thác và bảo vệ tài sản trí tuệ của mình.

Trong bối cảnh đó, thay vì chờ đợi những thay đổi từ môi trường pháp lý hay kết quả cuối cùng của cuộc điều tra Mục 301, doanh nghiệp có thể chủ động bắt đầu từ chính những yếu tố nằm trong khả năng kiểm soát của mình.

Thứ nhất, rà soát và nhận diện tài sản trí tuệ đang nắm giữ. Nhiều doanh nghiệp chỉ quan tâm đến nhãn hiệu đã đăng ký mà bỏ qua các tài sản vô hình khác như dữ liệu, phần mềm, nội dung số, bí mật kinh doanh hay kết quả nghiên cứu phát triển. Một cuộc rà soát tổng thể sẽ giúp doanh nghiệp biết chính xác mình đang sở hữu gì, đâu là tài sản cần ưu tiên bảo hộ và đâu là những khoảng trống cần khắc phục.

Thứ hai, củng cố cơ chế bảo vệ bí mật kinh doanh và kiểm soát tuân thủ trong hoạt động vận hành. Bên cạnh việc rà soát việc sử dụng phần mềm, hình ảnh, video, dữ liệu hay các nội dung số dưới góc độ quyền sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp cũng cần xây dựng quy trình bảo mật thông tin bài bản, từ thỏa thuận bảo mật (NDA), phân quyền tiếp cận dữ liệu đến cơ chế quản lý thông tin nội bộ. Đây là những yếu tố quan trọng để chứng minh doanh nghiệp đã áp dụng các biện pháp bảo vệ hợp lý khi xảy ra tranh chấp.

Thứ ba, tăng cường cơ chế bảo vệ và thực thi quyền. Xác lập quyền mới chỉ là bước khởi đầu, doanh nghiệp cần chủ động theo dõi thị trường, phát hiện hành vi xâm phạm và chuẩn bị phương án xử lý khi cần thiết. Đặc biệt với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, việc đăng ký giám sát quyền sở hữu trí tuệ với cơ quan hải quan cũng là một công cụ cần được cân nhắc nhằm hỗ trợ phát hiện và ngăn chặn hàng hóa nghi ngờ xâm phạm ngay từ cửa khẩu.

Cuối cùng, cần chuẩn bị cho các yêu cầu tuân thủ ngày càng cao từ đối tác quốc tế. Trong bối cảnh sở hữu trí tuệ đang trở thành một tiêu chí đánh giá năng lực quản trị doanh nghiệp, việc đầu tư vào hệ thống quản lý tài sản trí tuệ, cơ chế truy xuất nguồn gốc và các giải pháp xác thực sản phẩm không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý mà còn tạo lợi thế cạnh tranh khi tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cuộc điều tra Mục 301 đối với Việt Nam vẫn còn ở phía trước và còn nhiều không gian để đối thoại giữa hai bên. Nhưng đây sẽ là thời điểm phù hợp để doanh nghiệp nhìn lại cách thức quản trị tài sản trí tuệ và xem đó là một yếu tố chiến lược trong hoạt động kinh doanh và hội nhập quốc tế.

Bởi trong một môi trường thương mại quốc tế ngày càng coi trọng đổi mới sáng tạo và tuân thủ, năng lực sở hữu trí tuệ sẽ không chỉ là công cụ bảo vệ quyền lợi, mà còn trở thành một phần của năng lực cạnh tranh dài hạn.