Gần 72.000 doanh nghiệp đã được đóng mã số thuế, Cục Thuế siết tình trạng 'bỏ cũ, lập mới' để né nghĩa vụ

Chiến dịch “Làm sạch mã số thuế - Tháo gỡ điểm nghẽn trong kinh doanh” đang được Cục Thuế (Bộ Tài chính) đẩy nhanh nhằm rà soát, chuẩn hóa và giảm số người nộp thuế ở trạng thái 03, 06. Tuy nhiên, phía sau những con số được làm sạch là lượng hồ sơ tồn đọng tích lũy qua nhiều thời kỳ, với nhiều nguyên nhân khác nhau.

Vì sao doanh nghiệp đã ngừng hoạt động vẫn chưa thể đóng mã số thuế

Theo ông Nguyễn Đức Huy, Phó trưởng ban Nghiệp vụ thuế (Cục Thuế), chiến dịch làm sạch mã số thuế được triển khai từ giữa tháng 5, tập trung rà soát, chuẩn hóa và giảm số người nộp thuế ở trạng thái 03, tức ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế, và trạng thái 06, tức không còn hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký và đang có nghĩa vụ thuế chưa hoàn tất.

Qua rà soát hồ sơ, ông Huy cho biết tình trạng này là tồn đọng tích lũy qua nhiều thời kỳ, phát sinh từ nhiều nhóm nguyên nhân. Không ít doanh nghiệp đã thực tế ngừng hoạt động trong thời gian dài nhưng pháp nhân vẫn tồn tại do chưa hoàn tất các thủ tục liên quan đến thuế, kế toán, hóa đơn và chấm dứt hiệu lực mã số thuế.

Theo thống kê, đến ngày 8/9, tỷ lệ xử lý danh sách doanh nghiệp, tổ chức ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất thủ tục chấm dứt mã số thuế tại 34 địa phương đạt bình quân 36%.

Lai Châu có tỷ lệ xử lý cao nhất với 74,8%, tiếp đến là Gia Lai 66,6%, Hà Nội 62,5% và Ninh Bình 61,5%. TPHCM đạt 19,6% nhưng có số lượng xử lý tuyệt đối lớn nhất cả nước, chiếm 26,1% kết quả toàn ngành.

Trong 8 tháng năm 2026, cơ quan thuế đã hoàn tất đóng mã số thuế cho gần 72.000 doanh nghiệp, tổ chức thuộc hai nhóm này.

Theo ông Huy, nguyên nhân đầu tiên nằm ở cơ chế, chính sách và thủ tục. Việc gia nhập thị trường ngày càng được đơn giản hóa, trong khi rút khỏi thị trường, giải thể và chấm dứt hiệu lực mã số thuế phải hoàn thành nhiều thủ tục, nghĩa vụ với cơ quan thuế, cơ quan đăng ký kinh doanh và các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan.

Đối với doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhưng còn thiếu hồ sơ, tiền phạt, tiền chậm nộp, nợ thuế hoặc nghĩa vụ khác, việc đóng mã số thuế gặp nhiều vướng mắc. Một số khoản nợ khoanh, không có khả năng thu hoặc tiền nộp thừa cũng chưa có cơ chế xử lý phù hợp.

Tại Hà Nội, một doanh nghiệp ngừng hoạt động từ cuối năm 2022 nhưng chưa hoàn tất thủ tục giải thể. Khi kiểm tra eTax, chủ doanh nghiệp mới biết công ty bị ghi nhận “không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký”. Theo người này, dù không nợ ngân hàng, không nợ lương, doanh nghiệp vẫn phải giải trình và bổ sung hồ sơ, hóa đơn, chứng từ cũ từ nhiều năm trước.

Chi phí xử lý tồn đọng cũng là một gánh nặng. Một chủ doanh nghiệp tại Hà Nội cho biết tổng số tiền phải xử lý khi đóng mã số thuế và giải thể có thể lên tới 47,7 triệu đồng, gồm phí mua chữ ký số 1,2 triệu đồng; phí dịch vụ nộp tờ khai, báo cáo 5 triệu đồng; phí dịch vụ hồ sơ giải thể 5 triệu đồng; phí dịch vụ mở mã số thuế 3,5 triệu đồng; thuế môn bài 6 triệu đồng; phạt chậm nộp thuế môn bài 4 triệu đồng; phạt tờ khai thuế giá trị gia tăng 11,5 triệu đồng và phạt tờ khai thuế thu nhập doanh nghiệp 11,5 triệu đồng.

Từ ý thức tuân thủ đến điểm nghẽn dữ liệu

Bên cạnh cơ chế, chính sách, ông Huy cho rằng nhận thức và mức độ tuân thủ pháp luật của người nộp thuế về tạm ngừng, giải thể, chấm dứt hoạt động còn hạn chế.

Có trường hợp tự ngừng hoạt động, bỏ địa chỉ đăng ký mà không thông báo; không nộp đầy đủ hồ sơ khai thuế, không phối hợp với cơ quan thuế hoặc lựa chọn bỏ địa chỉ vì cho rằng đơn giản hơn việc thực hiện thủ tục giải thể.

Khi ngừng hoạt động, nhiều doanh nghiệp đã cắt giảm bộ máy, trả mặt bằng, không còn kế toán, con dấu, chữ ký số hoặc không lưu giữ đầy đủ sổ sách, hóa đơn, chứng từ. Người đại diện theo pháp luật có trường hợp đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi, xuất cảnh hoặc không thể liên hệ, dẫn tới không còn chủ thể thực hiện thủ tục.

Ở phía cơ quan thuế, việc giải quyết hồ sơ giải thể, chấm dứt hoạt động tại một số địa bàn còn chậm. Việc kiểm tra quyết toán, ban hành biên bản, kết luận và xác nhận hoàn thành nghĩa vụ thuế có trường hợp chưa kịp thời.

Nguồn lực xử lý chưa tương xứng với khối lượng hồ sơ tồn đọng; công tác quản lý sau khi người nộp thuế bị xác định không hoạt động tại địa chỉ đăng ký có thời điểm chưa được thực hiện liên tục, chưa gắn đầy đủ với rà soát hóa đơn, khai thuế, nợ thuế và các biện pháp xử lý tiếp theo. Công cụ cảnh báo sớm, phân loại rủi ro và theo dõi kết quả xử lý chưa đáp ứng yêu cầu.

Một điểm nghẽn khác nằm ở dữ liệu và phối hợp liên ngành. Dữ liệu lịch sử trên các hệ thống quản lý có trường hợp thiếu, sai lệch hoặc không còn hồ sơ gốc; thông tin định danh, địa chỉ, người đại diện theo pháp luật và trạng thái hoạt động giữa cơ quan thuế, cơ quan đăng ký kinh doanh và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư chưa hoàn toàn đồng bộ.

Theo ông Huy, việc phối hợp xác minh, thu hồi giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, hoàn tất thủ tục giải thể và xử lý trường hợp đã được cơ quan thuế xác nhận hoàn thành nghĩa vụ nhưng chưa hoàn tất tại cơ quan đăng ký kinh doanh còn chưa kịp thời.

Ngoài ra, còn có những trường hợp đặc thù như doanh nghiệp giả mạo thông tin cá nhân, doanh nghiệp “ma”, doanh nghiệp có dấu hiệu mua bán hóa đơn; đơn vị hành chính, sự nghiệp sau sắp xếp không xác định rõ chủ thể kế thừa nghĩa vụ; chi nhánh phụ thuộc có trạng thái hoặc nghĩa vụ khác với đơn vị chủ quản. Những trường hợp này không thể xử lý dứt điểm chỉ bằng quy trình chấm dứt hiệu lực mã số thuế thông thường.

Siết việc bỏ doanh nghiệp cũ, lập pháp nhân mới để né nghĩa vụ

Theo ông Huy, tình trạng người nộp thuế ở trạng thái 03 và 06 không chỉ xuất phát từ ý thức tuân thủ mà còn liên quan đến cơ chế, chính sách, tổ chức thực hiện, dữ liệu lịch sử và sự phối hợp giữa các cơ quan.

“Vì vậy, cần đồng thời có giải pháp xử lý số tồn đọng và giải pháp phòng ngừa phát sinh mới”, ông nói.

Điều 17 Luật Quản lý thuế quy định trách nhiệm hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế trong trường hợp doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh giải thể, chấm dứt hoạt động hoặc không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký. Quy định cũng xác định trách nhiệm của chủ sở hữu, thành viên hợp danh, chủ hộ kinh doanh và các chủ thể liên quan đối với nghĩa vụ thuế trong những trường hợp cụ thể.

Từ đó, theo ông Huy, cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế cần thực hiện đầy đủ việc xác thực, đối soát và kiểm soát để ngăn ngừa việc sử dụng thông tin giả mạo hoặc thành lập pháp nhân mới nhằm né tránh nghĩa vụ.

Nghị định số 168/2025 quy định việc xử lý đối với doanh nghiệp ngừng hoạt động kinh doanh từ 1 năm trở lên mà không thông báo. Nghị định số 252/2026 cũng quy định biện pháp cưỡng chế bằng đề nghị thu hồi giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp đối với trường hợp đủ điều kiện.

Ông Huy nhấn mạnh cơ quan thuế các cấp cần thường xuyên rà soát, xác minh, phân loại. Trường hợp có nợ thuế kéo dài, không hợp tác và đủ điều kiện thì lập hồ sơ đề nghị thu hồi giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp theo đúng trình tự.

“Không để doanh nghiệp ở trạng thái 06 kéo dài nhưng không có biện pháp xử lý tiếp theo”, ông nói.

Cùng với đó, cơ quan thuế cần khai thác dữ liệu khai thuế, hóa đơn, nợ thuế và biến động địa chỉ để cảnh báo sớm, xác minh trước khi doanh nghiệp bỏ địa chỉ; xử lý kịp thời các trường hợp có dấu hiệu mua bán hóa đơn, trốn thuế hoặc lợi dụng pháp nhân để vi phạm.

Cơ quan thuế, cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan công an cũng cần tổ chức đối soát định kỳ, xử lý sai lệch về thông tin định danh, địa chỉ, người đại diện và trạng thái hoạt động; bảo đảm trường hợp đã hoàn thành nghĩa vụ thuế hoặc đã hoàn tất thủ tục giải thể được cập nhật ngay, không tiếp tục tồn tại “ảo” ở trạng thái 03, 06.

Cục Thuế đang hoàn thiện quy trình, giao chỉ tiêu và quy định rõ trách nhiệm, thời hạn xử lý việc quyết toán, xác nhận nghĩa vụ thuế, chuyển trạng thái mã số thuế và phối hợp với cơ quan đăng ký kinh doanh. Đồng thời, theo dõi riêng các trường hợp mới phát sinh, khôi phục hoạt động và chấm dứt mã số thuế.

Với doanh nghiệp thực tế đã ngừng hoạt động, không phát sinh doanh thu, hóa đơn hay hoạt động kinh doanh, cơ quan thuế tiếp tục rà soát để đề xuất hướng xử lý phù hợp.

“Chúng tôi sẽ báo cáo cấp có thẩm quyền để có giải pháp tháo gỡ cho những trường hợp không phát sinh hóa đơn, không có hoạt động sản xuất, kinh doanh, nhằm vừa bảo đảm yêu cầu quản lý vừa hạn chế những thủ tục không cần thiết đối với người nộp thuế”, ông Huy nói.