Giáo sư lừng danh của ngành y học Việt Nam hy sinh giữa núi rừng Trường Sơn, 20 năm sau gia đình mới tìm thấy hài cốt

Vị Giáo sư, bác sĩ hết lòng vì khoa học

Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ sinh ngày 4/4/1910 trong một gia đình nhà nho tại làng An Cựu, tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là thành phố Huế). Thuở nhỏ, ông được gia đình cho học Tiểu học ở Vinh, Trung học ở Huế. Trong kỳ thi tốt nghiệp, ông đỗ đầu và tiếp tục ra Hà Nội học tập.

Năm 20 tuổi, Đặng Văn Ngữ đỗ cả Tú tài bản xứ và Tú tài Pháp, sau đó nhận học bổng theo học tại Trường Y Đông Dương, tiền thân của Trường Đại học Y Hà Nội sau này.

Năm 1937, ông bảo vệ thành công luận án về áp-xe gan và tốt nghiệp bác sĩ Y khoa. Với thành tích học tập xuất sắc, bác sĩ Đặng Văn Ngữ trở thành người Việt Nam đầu tiên được giữ lại trường làm trợ lý cho Giáo sư, bác sĩ người Pháp Henry Galliard, Chủ nhiệm Bộ môn Ký sinh trùng kiêm Hiệu trưởng Trường Y Đông Dương.

Đến năm 1942, ông đảm nhiệm Trưởng phòng Thí nghiệm Ký sinh trùng và là giảng viên Sinh học Ban Dược. Dành toàn bộ thời gian cho nghiên cứu khoa học, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã công bố 19 công trình nghiên cứu có giá trị trong lĩnh vực y học, được biết đến ở cả trong và ngoài nước.

Năm 1943, ông được lựa chọn sang Nhật Bản du học tại Trường Đại học Y khoa Tokyo với tiêu chuẩn “là người có trình độ cao, hiện đại, xứng đáng cho nền Y học của Pháp ở Việt Nam”. Trong thời gian học tập và làm việc tại Nhật Bản từ năm 1943 đến năm 1948, ông nghiên cứu về nấm và men gây bệnh, bệnh lao, bệnh phong (bệnh hủi) và vi trùng đường ruột.

Đặc biệt, trong 2 năm 1947 và 1948, tại Quân Y viện 406 của Mỹ ở Nhật Bản, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã tìm ra giống nấm sản xuất Penicillin. Ông đồng thời công bố 4 công trình khoa học có giá trị gồm: “Xác định loại nấm có tính kháng sinh cao”, “ Xác định công thức kháng sinh nguyên Salmonella”, “Đặc điểm tiến hóa của D. Mansoni” và “Hoàn chỉnh một số xét nghiệm miễn dịch để chẩn đoán”.

Trong thời gian ở Nhật Bản, người Pháp, người Nhật và cả người Mỹ đều muốn trọng dụng tài năng của bác sĩ Đặng Văn Ngữ. Tuy nhiên, ông luôn nghĩ mình là người Việt Nam, không thể yên tâm làm việc và nhận các đãi ngộ vật chất khi nhân dân đang gian khổ, hy sinh cho cuộc kháng chiến trường kỳ giành độc lập của dân tộc.

Năm 1949, theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, bác sĩ Đặng Văn Ngữ trở về nước để phục vụ nhân dân, phục vụ Tổ quốc. Hành trang về nước của ông chỉ đơn giản có một tấm lòng, một tài năng sẵn sàng hiến dâng cho đất nước cùng vài bộ quần áo và ống Souche Penicillium (giống Penicillium) để điều chế thuốc kháng sinh Penicillin sau này.

Năm 1950, giữa núi rừng Việt Bắc, tại một phòng thí nghiệm đơn sơ, thiếu thốn cả nhân lực lẫn vật lực ở tỉnh Tuyên Quang, bác sĩ Đặng Văn Ngữ dồn hết tâm sức nghiên cứu và sản xuất thành công Penicillin kết tinh (bột) và "nước lọc Penicillin", chế từ giống nấm ông mang từ Nhật Bản về, phục vụ kịp thời cho thương, bệnh binh trên các chiến trường.

Từ những phương tiện nghiên cứu thô sơ và các nguyên liệu dễ kiếm như thân cây ngô, "nước lọc Penicillin" của bác sĩ Đặng Văn Ngữ được sản xuất tại chỗ ở nhiều địa phương và chuyển đến các trạm phẫu thuật ở tiền tuyến. Nhờ loại nước này, nhiều thương binh được chữa khỏi, không phải cưa chân tay và thoát khỏi nguy cơ tử vong do nhiễm trùng vết thương.

Với công trình nghiên cứu này, Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Ba. Năm 1955, ông cũng là một trong 45 Giáo sư đầu tiên của Việt Nam được Chủ tịch Hồ Chí Minh ký quyết định phong tặng.

Cống hiến vẻ vang cho sự nghiệp cách mạng

Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ là người đặt nền móng xây dựng ngành Ký sinh trùng Việt Nam, từ đào tạo cán bộ đến xây dựng mạng lưới có hệ thống từ Trung ương đến cơ sở.

Năm 1957, Giáo sư Đặng Văn Ngữ sáng lập Viện Sốt rét Ký sinh trùng và Côn trùng Trung ương, đồng thời đảm nhiệm vai trò Chủ nhiệm Chương trình tiêu diệt bệnh sốt rét ở miền Bắc. Chủ tịch Ủy ban Tiêu diệt sốt rét Trung ương khi đó là cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng.

Kết thúc chương trình vào cuối năm 1964, bệnh sốt rét tại miền Bắc đã được đẩy lùi xuống còn 20%. Kết quả này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh trước đó, tại một số vùng nông thôn, miền núi, tỷ lệ mắc sốt rét từng chiếm tới 90-100% dân số.

Tuy nhiên, tại miền Nam, cán bộ, chiến sĩ Quân giải phóng hoạt động ở các vùng rừng núi, nông thôn vẫn mắc sốt rét khá nhiều, có nơi chiếm hơn 50% số quân, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức chiến đấu và đe dọa những thành quả phòng, chống sốt rét đã đạt được.

Những thông tin về số thương vong lớn do sốt rét gây ra đối với bộ đội trên chiến trường khiến Giáo sư Đặng Văn Ngữ day dứt. Ông mong muốn trực tiếp đi điều tra thực địa tại những vùng sốt rét hoành hành, tìm kiếm hướng nghiên cứu một loại vaccine chống sốt rét.

Đó cũng là lý do Giáo sư Đặng Văn Ngữ đề xuất nguyện vọng đi B. Tuy nhiên, đề xuất này không được Bộ trưởng Bộ Y tế Phạm Ngọc Thạch và Thủ tướng Phạm Văn Đồng chấp nhận vì ông đã lớn tuổi, không bảo đảm an toàn cho một giáo sư đầu ngành, một nhà bác học có tiếng.

Để chứng minh mình đủ sức khỏe vào chiến trường và có thể mang vác trên vai những vật dụng cần thiết, hằng ngày Giáo sư Đặng Văn Ngữ khoác balô đựng gạch để luyện tập. Số gạch trong balô ngày càng tăng.

Một sáng mùa đông lạnh cóng, Giáo sư Đặng Văn Ngữ mang theo balô đựng 25kg gạo cùng một ruột tượng chứa 5kg gạo, đi bộ một mạch từ làng Mễ Trì, qua Ngã Tư Sở, Khâm Thiên lên Trần Hưng Đạo rồi dừng trước nhà riêng của Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch. Sau đó, đề xuất của ông được chấp thuận.

Khoảng cuối năm 1966, Giáo sư Đặng Văn Ngữ cùng 12 cán bộ của Viện Sốt rét, Ký sinh trùng và Côn trùng được bí mật đưa lên Lương Sơn, Hòa Bình để huấn luyện và rèn luyện sức khỏe. Ở tuổi 56, dù đang là lãnh đạo một viện nghiên cứu, ông từ chối sự ưu tiên trong việc mang vác đồ và luôn nghiêm túc, gương mẫu trong luyện tập.

Tháng 2/1967, đoàn công tác đặc biệt của Giáo sư Đặng Văn Ngữ gồm 13 thành viên, do giáo sư làm trưởng đoàn, rời Hà Nội vào Vĩnh Linh. Sau một tháng hành quân bộ, đoàn vào đến B2, thuộc khu vực Trị Thiên - Huế. Tại đây, đoàn nhanh chóng triển khai dựng lán, “đóng trại”, tìm cách nghiên cứu vaccine chống sốt rét và các đề tài nghiên cứu về phòng, chống bệnh sốt khác.

Ngay trên mảnh đất quê hương, ngày 1/4/1967, Giáo sư Đặng Văn Ngữ cùng 2 thành viên trong đoàn đã hy sinh sau một loạt bom B52.

Trong hoàn cảnh chiến trường, cũng như bao chiến sĩ đã ngã xuống vì Tổ quốc, Giáo sư Đặng Văn Ngữ nằm lặng lẽ tại Trường Sơn suốt 20 năm, cho đến khi được một tiều phu phát hiện và đưa về Nghĩa trang liệt sĩ vô danh xã Phong Mỹ, Huế.

Đạo diễn, NSND Đặng Nhật Minh, con trai Giáo sư Đặng Văn Ngữ đã chia sẻ rằng, sở dĩ cha ông và những người hy sinh không được lập bia mộ là để tránh quân địch phát hiện hoạt động nghiên cứu của ta khi ấy. Đến năm 2000, gia đình mới tìm được và đưa ông về nghĩa trang họ Đặng trên núi Ngự Bình, Huế.

Sự ra đi của Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ là một mất mát lớn đối với nền y học nước nhà. Những công trình, dữ liệu và phương pháp nghiên cứu ông để lại đã giúp ngành Y Việt Nam làm chủ kỹ thuật điều trị sốt rét, góp phần quan trọng trong việc giảm thiểu tỷ lệ tử vong và bảo vệ sức khỏe lực lượng kháng chiến.

Sau ngày giải phóng, Giáo sư Đặng Văn Ngữ được truy tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ. Tên ông được đặt cho nhiều trường học, bệnh viện, con phố.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ: Cống hiến hết mình cho tổ quốc - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

- Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ: Dành trọn cuộc đời tận hiến cho đất nước - Nhân vật - Sự kiện, Chuyên trang tư liệu của TTXVN

- Hơn 20 năm đi tìm hài cốt vị bác sĩ nổi tiếng với loại 'nước lọc' cứu người - Báo Vietnamnet

- Giáo sư Penicillin Đặng Văn Ngữ: người tri thức dấn thân - Báo Nhân dân