Khi AI cướp việc làm, ai sẽ mua hàng?

Tại cuộc họp báo ngày 3/11, Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia Trung Quốc (NDRC) đã phát đi một thông điệp thận trọng giữa cơn sốt AI. Phó Tổng Giám đốc Vụ Đổi mới và Phát triển Công nghệ cao, ông Wang Ruomeng, khẳng định chính phủ đang thiết lập một cơ chế cảnh báo sớm. Lưới an sinh xã hội sẽ được giăng rộng hơn để đón lõng những lao động bị máy móc đẩy ra đường. Cùng lúc, nhà nước sẽ chính thức hóa các ngành nghề mới, điển hình như nghề huấn luyện mô hình ngôn ngữ và chú thích dữ liệu. Động thái này là sự thừa nhận trực tiếp về mặt trái của sáng kiến "AI Plus". Nền kinh tế tỷ dân đang muốn dùng công nghệ để kéo năng suất lên cao, nhưng họ buộc phải đối mặt với một câu hỏi hóc búa: Phải làm gì với những người thừa ra?

Giới chuyên môn nhìn nhận vấn đề vượt ra khỏi ranh giới của một bộ phận lao động đơn lẻ. Sự dịch chuyển này mang mầm mống của một cuộc khủng hoảng kinh tế vĩ mô. Chuyên gia kinh tế cấp cao Xu Tianchen từ Economist Intelligence Unit chỉ ra một rủi ro hiện hữu mang tên "Nghịch lý tiết kiệm". Kịch bản rất dễ hình dung: Nếu mọi doanh nghiệp đồng loạt áp dụng AI để sa thải nhân sự nhằm tối ưu hóa chi phí, tổng thu nhập của người lao động trên toàn xã hội sẽ sụt giảm nghiêm trọng. Hệ lụy trực tiếp là sức mua kiệt quệ, nhu cầu tiêu dùng đóng băng. Những đồng tiền mà doanh nghiệp tiết kiệm được hôm nay sẽ quay lại đâm lén họ vào ngày mai khi không còn ai đủ khả năng mua hàng hóa mà máy móc sản xuất ra. Ông Xu lấy ví dụ từ lịch sử, khi ô tô thay thế xe ngựa kéo, nó đã kịp tạo ra một ngành công nghiệp vận tải khổng lồ để hấp thụ lao động. Nhưng với AI, chưa ai dám chắc lĩnh vực nào đủ sức vớt vát lại số lượng việc làm khổng lồ sắp bốc hơi.

Mối lo ngại lớn nhất không nằm ở chỗ AI có tạo ra việc mới hay không, mà là khi nào. Chen Bo, nhà nghiên cứu tại Đại học Quốc gia Singapore, chỉ ra thực tế phũ phàng: Người lao động luôn mất việc trước khi các ngành nghề mới kịp thành hình. Chính khoảng trống thời gian nghiệt ngã này sẽ tạo ra những cú sốc khó lường cho ổn định xã hội. Việc ném một nhân viên kế toán ra đường hôm nay không đồng nghĩa ngày mai họ có thể trở thành một người huấn luyện dữ liệu AI. Giới phân tích khuyến nghị chính phủ phải can thiệp để doanh nghiệp chỉ dùng AI giải quyết những vị trí thiếu hụt nhân lực hoặc độc hại, thay vì chăm chăm dùng nó như một cỗ máy chém chi phí.

Một rủi ro khác cũng được đưa lên bàn nghị sự là hiện tượng hút máu dòng vốn. Cục Quản lý Tài chính Quốc gia Trung Quốc lo ngại cơn sốt AI đang vét cạn tiền đầu tư, đẩy chi phí vay của các ngành sản xuất truyền thống lên cao ngất ngưởng. Dù các chuyên gia phản biện rằng ngành truyền thống đói vốn là do nội lực yếu kém, nhưng sự chênh lệch này vẫn là một tín hiệu đáng báo động. Chính phủ Trung Quốc đang đi trên một sợi dây thừng. Một mặt phải thúc đẩy AI để không bị bỏ lại trong cuộc đua công nghệ toàn cầu, mặt khác phải củng cố hệ thống phúc lợi để những công dân bình thường không trở thành vật tế thần cho những dòng code vô tri.