Không cần khoan thêm dầu, đây mới là 'cỗ máy in tiền' giúp các 'ông lớn' dầu khí kiếm lời hàng chục tỷ USD

Trong các giai đoạn thị trường năng lượng biến động mạnh, các tập đoàn dầu khí thường có hai cách để gia tăng lợi nhuận. Thứ nhất là bán dầu và khí đốt do chính họ khai thác, chế biến. Thứ hai là mua dầu từ các nhà sản xuất khác rồi bán lại cho nơi có nhu cầu cao nhất nhằm hưởng chênh lệch giá.

Theo The Economist, xung đột mới tại Vùng Vịnh một lần nữa cho thấy hoạt động giao dịch dầu khí (oil trading) đã trở thành một trong những nguồn lợi nhuận quan trọng nhất của các tập đoàn dầu khí châu Âu như BP, Shell và TotalEnergies.

Nếu trước đây hoạt động này được xem là "bí mật kinh doanh" và chỉ đóng vai trò bổ sung doanh thu, thì hiện nay nó đã trở thành một trụ cột lợi nhuận của ngành.

Khối lượng giao dịch lớn gấp nhiều lần sản lượng khai thác

Hiện BP, Shell và TotalEnergies giao dịch lượng dầu và khí đốt tương đương khoảng 40-50 triệu thùng dầu mỗi ngày, cao gấp 5-10 lần tổng sản lượng họ trực tiếp khai thác.

Theo tính toán của The Economist, riêng bộ phận giao dịch có thể giúp tỷ suất sinh lời trên vốn của 3 tập đoàn này tăng thêm khoảng hơn 30% trong năm nay.

Điều đáng chú ý là mặc dù đóng góp rất lớn vào lợi nhuận, hoạt động giao dịch của các tập đoàn dầu khí vẫn được giữ kín gần như tuyệt đối.

Các doanh nghiệp công bố rất chi tiết về sản lượng khai thác, hoạt động lọc hóa dầu hay hệ thống phân phối. Tuy nhiên, thông tin liên quan đến bộ phận giao dịch gần như không xuất hiện trong các báo cáo tài chính. Sự kín tiếng này không phải ngẫu nhiên. Trong lĩnh vực mà thông tin đồng nghĩa với lợi thế cạnh tranh, càng ít người biết thì cơ hội kiếm lời càng lớn.

Theo The Economist, chính lợi nhuận từ giao dịch dầu khí là một trong những nguyên nhân giúp cổ phiếu các tập đoàn dầu khí châu Âu vượt trội hơn ExxonMobil và Chevron kể từ cuối tháng 2, dù trong nhiều năm trước giá trị doanh nghiệp thường thấp hơn các đối thủ Mỹ.

Để lý giải vì sao bộ máy giao dịch này có thể tạo ra lợi nhuận khổng lồ và liệu lợi thế đó còn kéo dài hay không, The Economist đã phỏng vấn nhiều chuyên gia trong ngành. Kết quả cho thấy "con ngỗng đẻ trứng vàng" vẫn còn rất nhiều tiềm năng, mặc dù các đối thủ đang ngày càng áp sát.

Lịch sử đã tạo nên lợi thế đặc biệt của châu Âu

Năng lực giao dịch của các tập đoàn dầu khí châu Âu không hình thành một cách ngẫu nhiên mà là kết quả của nhiều thập kỷ thích nghi với hoàn cảnh.

Các công ty dầu khí Mỹ luôn sở hữu nguồn tài nguyên dồi dào và thị trường nội địa khổng lồ. Trong khi đó, nhiều tập đoàn châu Âu mất quyền khai thác tại Trung Đông sau làn sóng quốc hữu hóa ngành dầu mỏ trong thập niên 1970.

Điều này buộc họ phải mua dầu từ các bên thứ ba thay vì chỉ bán sản phẩm do chính mình khai thác.

BP là doanh nghiệp tiên phong phát triển hoạt động giao dịch dầu từ thập niên 1980, sau khi quyền kiểm soát giá của OPEC suy yếu. Shell và TotalEnergies cũng nhanh chóng mở rộng mảng này trong những năm 1990 khi giá dầu thấp khiến lợi nhuận khai thác giảm mạnh.

Khác với hoạt động khai thác truyền thống, giao dịch dầu không chỉ kiếm tiền nhờ giá dầu tăng mà còn hưởng lợi từ biến động giá, chênh lệch giá giữa các khu vực và giữa các loại dầu khác nhau.

Kho dữ liệu khổng lồ tạo nên lợi thế

Các nhà giao dịch của BP, Shell hay TotalEnergies không đơn thuần là những người mua bán hợp đồng dầu khí.

Họ có dữ liệu theo thời gian thực từ các mỏ dầu, mỏ khí, nhà máy lọc dầu, cảng xuất nhập khẩu, kho chứa, đội tàu và mạng lưới phân phối trên toàn cầu. Nhờ đó, họ sở hữu lượng thông tin về cung cầu thực tế mà hầu như không tổ chức tài chính nào có được.

Trong khoảng 15 năm qua, cơ hội kiếm tiền từ hoạt động này còn mở rộng hơn khi nhiều ngân hàng rút khỏi thị trường giao dịch hàng hóa do các quy định tài chính ngày càng chặt chẽ.

Đồng thời, cuộc cách mạng dầu đá phiến tại Mỹ, việc Nhật Bản giảm phụ thuộc điện hạt nhân và khủng hoảng khí đốt Nga đã biến khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) thành một thị trường toàn cầu đầy sôi động.

Hiện khoảng 90% lượng dầu và khí mà các bộ phận giao dịch của BP, Shell và TotalEnergies mua bán đến từ bên ngoài tập đoàn, thay vì từ các mỏ do chính họ sở hữu.

Chiến sự Iran tạo cơ hội kiếm hàng chục tỷ USD

Theo The Economist, xung đột giữa Iran với Mỹ và Israel khiến thị trường năng lượng biến động mạnh, qua đó tạo điều kiện để các bộ phận giao dịch thu lợi lớn.

Ước tính trong năm 2026, BP, Shell và TotalEnergies có thể ghi nhận từ 15 tỷ USD đến 20 tỷ USD lợi nhuận trước thuế từ hoạt động giao dịch.

Ngay cả ở kịch bản thấp nhất, con số này vẫn tương đương khoảng 15% đến 20% tổng lợi nhuận của cả ba tập đoàn.

Do hoạt động giao dịch không đòi hỏi đầu tư nhiều tài sản cố định, hiệu quả sử dụng vốn còn cao hơn đáng kể.

Chuyên gia Michele Della Vigna của Goldman Sachs ước tính bộ phận giao dịch hiện đóng góp khoảng 2 điểm % vào tỷ suất sinh lời trên vốn của các tập đoàn dầu khí châu Âu trong điều kiện bình thường và có thể lên tới 3 điểm % trong năm nay.

Gần như không bao giờ thua lỗ

Điều đáng chú ý là các bộ phận giao dịch của BP, Shell và TotalEnergies rất hiếm khi ghi nhận thua lỗ.

Theo các chuyên gia, thay vì mất tiền, họ chỉ kiếm được ít hơn trong những năm thị trường kém thuận lợi.

Ba yếu tố tạo nên thành công gồm cơ cấu tổ chức linh hoạt, đội ngũ giao dịch chất lượng cao và nguồn vốn khổng lồ.

Hoạt động giao dịch của các tập đoàn lớn được tổ chức theo mô hình rất gọn nhẹ.

BP là doanh nghiệp duy nhất công khai người phụ trách bộ phận này là Phó Tổng giám đốc Carol Howle, cho thấy giao dịch được đặt ở vị trí chiến lược. Tại Shell và TotalEnergies, bộ phận giao dịch thường trực thuộc Giám đốc Tài chính.

Bên dưới là các trưởng nhóm phụ trách từng dòng sản phẩm như dầu thô, xăng, diesel, nhiên liệu hàng không, dầu nặng và khí tự nhiên. Mỗi nhóm lại có các chuyên gia chỉ tập trung vào một khu vực hoặc một loại hàng hóa rất cụ thể.

Phần lớn nhân sự tập trung tại London đối với BP và Shell, hoặc Geneva đối với TotalEnergies, trong khi các trung tâm khu vực tại Singapore hay Houston duy trì mạng lưới quan hệ với khách hàng địa phương.

Dù mỗi tập đoàn có khoảng 100.000 nhân viên, bộ phận giao dịch chỉ gồm khoảng 1.000 đến 2.000 người nhưng có thể tạo ra lợi nhuận bình quân gần 10 triệu USD/người trong những năm thuận lợi.

Để giữ chân nhân tài, các tập đoàn trích một phần lợi nhuận làm quỹ thưởng. Những nhà giao dịch cấp cao có thể nhận thu nhập lên tới hàng chục triệu USD mỗi năm, thậm chí vượt cả thu nhập của Tổng giám đốc tập đoàn.

Nguồn vốn khổng lồ tạo nên những thương vụ lịch sử

Một lợi thế khác của các tập đoàn dầu khí là khả năng huy động lượng vốn khổng lồ phục vụ giao dịch.

Theo The Economist, mỗi tập đoàn có thể dành hàng chục tỷ USD để phục vụ riêng cho hoạt động giao dịch.

Nhờ vậy, khi chiến tranh, đại dịch hoặc thiên tai khiến thị trường biến động, họ có thể nhanh chóng tận dụng các cơ hội kinh doanh.

Năm 2020, khi đại dịch Covid-19 khiến nhu cầu tiêu thụ lao dốc và giá dầu lần đầu tiên xuống mức âm, nhiều nhà giao dịch đã dự đoán trước diễn biến này.

Các tập đoàn nhanh chóng thuê hàng chục tàu chở dầu làm kho chứa nổi để tích trữ dầu giá rẻ, sau đó bán ra khi thị trường phục hồi và thu lợi lớn.

Trong cuộc xung đột Iran gần đây, nhiều bộ phận giao dịch ban đầu đặt cược giá dầu sẽ giảm nhưng nhanh chóng đảo chiều vị thế khi chiến sự bùng phát.

Sự chênh lệch giá giữa các loại dầu từ nhiều khu vực khác nhau cùng biến động trên thị trường LNG nhanh chóng giúp họ bù đắp toàn bộ khoản lỗ ban đầu.

Đáng chú ý, TotalEnergies được cho là đã thu về hơn 1 tỷ USD sau khi mua gần như toàn bộ lượng dầu thô xuất khẩu từ UAE và Oman có thể giao dịch trong tháng 5.

Lợi thế đang bị thu hẹp

Dù vẫn dẫn đầu, các tập đoàn châu Âu đang đối mặt sức ép cạnh tranh ngày càng lớn.

Những công ty giao dịch độc lập như Vitol và Trafigura đã tích lũy lượng tiền mặt khổng lồ sau giai đoạn bùng nổ giá năng lượng giai đoạn 2022 đến 2023, sau đó đầu tư hàng tỷ USD mua các cảng LNG, mạng lưới bán lẻ nhiên liệu và nhiều tài sản khác.

Trong khi đó, từ năm 2019 đến nay, BP, Shell và TotalEnergies đã bán khoảng 77 tỷ USD tài sản nhằm tinh gọn danh mục đầu tư và cắt giảm phát thải carbon.

Điều này khiến lợi thế về dữ liệu và thông tin thị trường của họ dần suy giảm.

Ngoài ra, các công ty giao dịch tư nhân còn có thể tham gia những thương vụ mà các tập đoàn niêm yết khó thực hiện vì rủi ro pháp lý hoặc chính trị, chẳng hạn các giao dịch liên quan đến những quốc gia từng chịu lệnh trừng phạt.

Để duy trì lợi thế, BP, Shell và TotalEnergies đang đầu tư mạnh vào trí tuệ nhân tạo, phần mềm phân tích dữ liệu và các hợp đồng tài trợ dài hạn cho nhà sản xuất nhằm đổi lấy hợp đồng cung ứng dài hạn. Mô hình này không chỉ bảo đảm nguồn hàng ổn định mà còn giúp tiếp cận thông tin thị trường sớm hơn đối thủ.

Theo The Economist, trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị và thời tiết cực đoan được dự báo sẽ còn kéo dài, hoạt động giao dịch dầu khí vẫn sẽ mang lại nguồn lợi nhuận đáng kể cho các tập đoàn năng lượng châu Âu trong những năm tới. Tuy nhiên, cạnh tranh ngày càng gay gắt có thể khiến "mỏ vàng" này không còn dễ khai thác như trước.