Không phải cầu sông Hàn, đây mới là cầu quay đầu tiên của Việt Nam, dầm thép được chế tạo riêng từ Trung Quốc

Nhắc đến những cây cầu có khả năng quay ở Việt Nam, nhiều người thường nghĩ ngay đến cầu sông Hàn tại Đà Nẵng. Thế nhưng, từ đầu thế kỷ XX, Hà Nội đã từng có một công trình sở hữu cơ chế tương tự, phục vụ nhu cầu lưu thông đường thủy trên sông Đuống.

Đó là cầu Đuống, cây cầu không chỉ gắn với lịch sử giao thông Thủ đô mà còn trải qua nhiều biến đổi về kết cấu sau những năm tháng chiến tranh.

Cầu Đuống được xây dựng dưới thời Pháp thuộc, thông xe năm 1902, cùng năm cầu Long Biên hoàn thành. Công trình bắc qua sông Đuống, kết nối khu vực Đức Giang cũ với Yên Viên cũ, góp phần mở rộng mạng lưới giao thông giữa Hà Nội và các địa phương phía Bắc.

Trong bối cảnh đường sắt và đường bộ ngày càng phát triển, việc xây dựng cầu vượt sông có ý nghĩa quan trọng đối với vận chuyển hành khách, hàng hóa cũng như hoạt động giao thương trong khu vực.

Điểm nổi bật của cầu Đuống thời kỳ đầu nằm ở nhịp chính giữa có thể xoay quanh một trụ đỡ hình tròn. Theo các tư liệu được công bố trên báo chí về công trình, cây cầu ban đầu gồm 5 nhịp, 2 mố và 5 trụ. Khi cần mở luồng cho tàu thuyền, nhịp giữa nằm trên trụ số 3 được xoay để tạo khoảng thông thoáng trên sông, giúp phương tiện đường thủy tiếp tục lưu thông mà không bị cản trở bởi kết cấu cầu cố định.

Thiết kế này xuất phát từ đặc thù giao thông đầu thế kỷ XX, khi đường thủy vẫn giữ vai trò quan trọng trong vận chuyển hàng hóa. Bên cạnh việc kết nối 2 bờ, các kỹ sư còn phải bảo đảm tàu thuyền lưu thông thuận lợi trên sông. Vì vậy, cơ chế xoay được lựa chọn nhằm đáp ứng đồng thời nhu cầu đi lại trên cầu và vận tải đường thủy.

Không chỉ có kết cấu nhịp đặc biệt, hệ thống móng cầu cũng được xây dựng để thích ứng với điều kiện dòng chảy. Các mố và trụ sử dụng móng giếng chìm, giải pháp kỹ thuật phục vụ việc xây dựng công trình trên nền đất có liên quan đến môi trường nước. Hệ thống này được tính toán để chịu được lưu lượng dòng chảy khoảng 4.500 m3/giây, bảo đảm độ ổn định cho công trình.

Trải qua chiến tranh, cầu Đuống bị tàn phá nặng nề, đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, khi các đợt ném bom khiến phần lớn kết cấu công trình bị phá hủy. Sau chiến tranh, việc khôi phục tuyến giao thông qua sông trở thành yêu cầu cấp thiết, đặt ra nhiệm vụ xây dựng lại cây cầu tại vị trí cũ.

Đến năm 1981, cầu Đuống mới hoàn thành và chính thức thông xe. Tuy nhiên, thay vì khôi phục thiết kế năm 1902, công trình được điều chỉnh kết cấu để phù hợp với nhu cầu khai thác thời kỳ mới. Số trụ cầu giảm từ 5 xuống còn 3, qua đó mở rộng khoảng thông thuyền, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho tàu thuyền lưu thông trên sông.

Đáng chú ý, cầu Đuống sau khi xây dựng lại được trang bị hệ dầm bằng hợp kim thép do Trung Quốc chế tạo riêng, kết hợp với mặt cầu làm từ các bản bê tông cốt thép.

Theo những số liệu từng được công bố, cầu Đuống có chiều dài 225m, kết hợp cả đường bộ và đường sắt trên cùng mặt cầu. Đường sắt chạy chính giữa cầu là loại đường sắt đơn khổ 1.435mm. Hai bên là làn đường dành cho các phương tiện cơ giới và thô sơ, với tải trọng thiết kế ban đầu tối đa 30 tấn. Cách bố trí này có nét tương đồng với cầu Long Biên, đồng thời đòi hỏi kết cấu dầm phải đáp ứng tải trọng của đoàn tàu và bảo đảm lưu thông cho các phương tiện đường bộ.

Như vậy, cầu Đuống hiện nay khác đáng kể so với công trình thời trước. Sự thay đổi cho thấy kết cấu cầu đã được điều chỉnh theo yêu cầu vận tải và điều kiện kỹ thuật của từng thời kỳ.

Năm 2010, cầu Đuống được đại tu nhân dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội. Tuy nhiên, sau nhiều năm khai thác, việc bảo trì vẫn là yêu cầu quan trọng đối với công trình kết hợp đường bộ và đường sắt. Tác động của thời tiết, độ ẩm và môi trường có thể ảnh hưởng đến các bộ phận kim loại, trong khi lưu lượng phương tiện tạo áp lực thường xuyên lên kết cấu chịu lực của cây cầu.

Bên cạnh giá trị lịch sử, cầu Đuống còn giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới giao thông kết nối Hà Nội với Bắc Ninh và các tỉnh phía Bắc. Công trình phục vụ nhu cầu đi lại, vận chuyển hàng hóa và hoạt động đường sắt, góp phần duy trì kết nối giữa Thủ đô với các khu vực lân cận. Khi đô thị mở rộng và nhu cầu vận tải gia tăng, việc bảo đảm giao thông thông suốt qua cầu trở nên cấp thiết hơn.

Trong bối cảnh đó, Hà Nội đã đề xuất phương án xây dựng cầu Đuống 2 vào năm 2022, với tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 6.500 tỷ đồng, chiều rộng 33,5m và chiều dài khoảng 600m, bao gồm cả hệ thống đường dẫn kết nối về phía Bắc Ninh. Dự án hướng tới mục tiêu tăng năng lực kết nối qua sông Đuống, giảm áp lực cho cầu hiện tại và cải thiện giao thông giữa Hà Nội với các địa phương lân cận.

Sau quá trình điều chỉnh phương án đầu tư, dự án cầu Đuống 2 đã được khởi công vào cuối năm 2023, với tổng mức đầu tư khoảng 1.848,6 tỷ đồng, gồm 2 công trình riêng biệt là cầu đường bộ và cầu đường sắt. Nhịp chính cầu đường bộ đã hợp long ngày 20/9/2026, khối lượng thi công phần cầu chính đạt hơn 97%. Các nhà thầu đang hoàn thiện mặt cầu, lan can và đường dẫn 2 đầu, hướng tới mục tiêu thông xe vào cuối năm 2026.

Khi cầu Đuống 2 hoàn thành và đưa vào khai thác, cầu Đuống cũ sẽ được tháo dỡ nhằm mở rộng không gian thông thuyền, tạo điều kiện nâng cao năng lực khai thác tuyến vận tải thủy trên sông Đuống. Đồng thời tách dòng giao thông đường bộ và đường sắt khỏi cây cầu cũ đã được đưa vào sử dụng từ nhiều thập kỷ trước.

Từ một cây cầu có nhịp xoay phục vụ tàu thuyền đến công trình kết hợp đường bộ và đường sắt ngày nay, cầu Đuống đã trải qua nhiều lần thay đổi để đáp ứng yêu cầu giao thông. Dù dấu tích của thiết kế ban đầu không còn, câu chuyện về nhịp cầu từng xoay trên sông Đuống vẫn là một lát cắt đáng chú ý trong lịch sử xây dựng hạ tầng giao thông Việt Nam.