Nữ Giáo sư Toán học trẻ nhất Việt Nam hiện nay: 29 tuổi có bằng Tiến sĩ, tham gia nghiên cứu dự án tiền đề phát triển AI

Sinh năm 1972 tại vùng đất Nghệ An hiếu học, trong 1 gia đình có bố là giảng viên Toán và mẹ là bác sĩ, Giáo sư (GS) Tạ Thị Hoài An lớn lên cùng tình yêu tự nhiên dành cho những con số. Sự kết hợp giữa tư duy logic từ cha và sự ân cần, kiên nhẫn từ mẹ đã sớm hình thành nên phẩm chất của 1 nhà khoa học bền bỉ sau này.

Ở tuổi 21, xuất phát điểm là một giáo viên dạy Toán với vai trò giảng viên tập sự, ít ai hình dung bệ phóng “khiêm tốn” này sẽ đưa bà đến đỉnh cao học thuật.

Tháng 11/2023, ở tuổi 51, bà chính thức được Hội đồng Giáo sư Nhà nước công nhận đạt chuẩn chức danh Giáo sư, trở thành nữ Giáo sư Toán học thứ ba trong lịch sử Việt Nam kể từ đợt phong đầu tiên năm 1956, sau GS.TSKH Hoàng Xuân Sính và GS.TS Lê Thị Thanh Nhàn.

Hành trình hơn 3 thập kỷ kiên trì theo đuổi toán học thuần túy của bà minh chứng cho đỉnh cao trí tuệ của người Việt Nam, đồng thời cũng trở thành hình mẫu truyền cảm hứng mạnh mẽ về bản lĩnh sắt đá của những người phụ nữ trong các ngành nghiên cứu khoa học.

Từ căn phòng trọ thiếu thốn đến những công trình ghi dấu ấn quốc tế

Con đường khẳng định tên tuổi của bà khác biệt nhiều so với những tài năng khác của đất nước. Sau khi tốt nghiệp tại Đại học Vinh, bà quyết định tiếp tục con đường học vấn trong nước.

Khác với nhiều nhà khoa học lựa chọn du học từ sớm, bà kiên trì xây dựng nền tảng học thuật tại quê nhà và bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Toán học tại Viện Toán học vào năm 2001 dưới sự hướng dẫn của GS.TSKH Hà Huy Khoái.

Quá trình làm nghiên cứu sinh của bà ghi dấu những ký ức không thể quên. Trong những năm tháng gian khó, bà cùng GS Lê Thị Thanh Nhàn từng sống trong căn phòng trọ chật hẹp, thiếu thốn. Cảm thông trước hoàn cảnh của 2 nữ nghiên cứu sinh, gia đình GS Hà Huy Khoái đã rộng mở đón 2 bà về hỗ trợ nơi ở.

Căn nhà nhỏ tràn ngập tình thầy trò và niềm say mê khoa học ấy sau này được nhiều người thân mật gọi là "nhà của các chị Dậu", một điểm tựa tinh thần ấm áp đối với nhiều thế hệ nghiên cứu sinh Toán học.

Sau khi hoàn thành luận án Tiến sĩ, bà nhận học bổng thực tập tại Viện Hàn lâm Khoa học Đài Loan dưới sự bảo trợ của GS Julie Wang.

Quãng thời gian này trở thành bước ngoặt quan trọng, thôi thúc bà chuyển hướng từ công việc giảng dạy sang nghiên cứu chuyên sâu. Dù phần nào vẫn muốn gắn bó với bục giảng, bà nhận thấy những bài toán còn bỏ ngỏ trong toán học có sức hấp dẫn đặc biệt, đưa bà quyết định trở về công tác tại Viện Toán học.

Trở về nước, bà lại đối mặt với nhiều rào cản cá nhân. Hơn 10 năm điều trị hiếm muộn là khoảng thời gian thử thách tột cùng cả về thể xác lẫn tinh thần. Dù vậy, ngay cả khi phải thường xuyên vào viện tiêm thuốc, bà vẫn miệt mài mang theo sách vở để nghiên cứu. Có những lúc kiệt sức và lặng lẽ bật khóc, bà vẫn đối diện với thử thách bằng sự lạc quan lẫn tinh thần thép.

Năm 2009, bà được phong hàm Phó Giáo sư, đồng thời nhận Giải thưởng Khoa học của Viện Toán học dành cho các nhà nghiên cứu trẻ xuất sắc và Học bổng Nghiên cứu Alexander von Humboldt dành cho các nhà khoa học giàu kinh nghiệm tại Đức.

Năm 2011, bà sinh con trai đầu lòng. Không dừng lại, bà tiếp tục hành trình nghiên cứu tại Đức và Pháp. Năm 2014, bà hoàn thành chương trình Tiến sĩ Khoa học (HDR) tại Đại học Clermont-Ferrand 2 Blaise Pascal (Pháp). Vừa một mình chăm con nhỏ, vừa hoàn thành luận án ở cường độ cao, có những thời điểm then chốt, bà tiết lộ chỉ ngủ 4 tiếng mỗi ngày và từng phải nhập viện vì suy nhược.

Bằng nghị lực phi thường, GS.TSKH Tạ Thị Hoài An đã công bố 33 bài báo trên các tạp chí khoa học quốc tế uy tín thuộc danh mục ISI/Scopus, xuất bản 2 cuốn sách chuyên khảo và chủ trì 4 đề tài NAFOSTED cấp Bộ.

Các nghiên cứu chuyên sâu của bà về lý thuyết số, giải tích phức, lý thuyết Nevanlinna và hình học đại số đã mang lại nhiều đóng góp lý thuyết nền tảng. Đặc biệt, nghiên cứu phối hợp cùng GS Julie Wang về Định lý không gian con Schmidt hiệu dụng cho các dạng phi tuyến trên trường hàm công bố trên Journal of Number Theory đã góp phần phát triển các công cụ quan trọng trong lý thuyết xấp xỉ Diophantine.

Dấu ấn quốc tế nổi bật nhất trong sự nghiệp của bà phải kể đến dự án Flyspect, bắt đầu từ năm 2008. Đây là chương trình ứng dụng trí tuệ nhân tạo nhằm kiểm chứng bản chứng minh Giả thuyết Kepler của nhà toán học Thomas Hales, một công trình đồ sộ dài hơn 300 trang với khoảng 21.000 công thức từng gây tranh cãi suốt nhiều năm trong cộng đồng toán học thế giới.

Với sự tham gia của khoảng 20 nhà khoa học và nghiên cứu sinh (trong đó có nhóm của GS Hoài An), dự án ban đầu dự kiến kéo dài 20 năm đã hoàn thành chỉ trong 7 năm, xác nhận tính chính xác tuyệt đối của bản chứng minh.

Thành tựu này không chỉ được vinh danh tại Hội nghị Toán học Thế giới 2022 mà nguồn dữ liệu kiểm chứng từ Flyspect sau đó còn được các tập đoàn công nghệ hàng đầu như OpenAI và DeepMind ứng dụng trong huấn luyện mô hình AI, đặt tiền đề cho sự phát triển của các công nghệ trí tuệ nhân tạo đột phá như ChatGPT.

Miệt mài cùng triết lý nuôi dưỡng thế hệ tương lai

Hiện nay, GS.TSKH Tạ Thị Hoài An là Nghiên cứu viên cao cấp tại Phòng Đại số và Lý thuyết số, Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Bên cạnh công tác nghiên cứu, bà cũng tích cực tham gia đào tạo, hướng dẫn các nghiên cứu sinh và dẫn dắt các nhóm nghiên cứu trẻ.

Đồng thời, dự án Flyspect tiếp tục được bà và các cộng sự phát triển thông qua mô hình hợp tác giữa Viện Toán học, Đại học Thăng Long và Đại học Pittsburgh (Mỹ), mở ra hướng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành Toán ứng dụng tại Việt Nam.

Đối với GS Tạ Thị Hoài An, toán học thuần túy tuy là một hành trình lặng lẽ, ít ánh hào quang nhưng lại mang giá trị bền vững. Dù không tạo ra các sản phẩm tiêu dùng hữu hình ngay lập tức, các cấu trúc trừu tượng và định lý toán học chính là nền móng cốt lõi cho mọi bước tiến công nghệ, từ mật mã học, khoa học dữ liệu cho đến trí tuệ nhân tạo.

Chia sẻ về công việc và cuộc sống, nữ Giáo sư thừa nhận phụ nữ làm khoa học phải chịu nhiều áp lực gánh vác, đặc biệt là bài toán cân bằng giữa gia đình và sự nghiệp. Tuy nhiên, bà luôn giữ triết lý làm nghề kiên định, coi sự kiên trì và tư duy logic là chìa khóa vượt qua mọi rào cản. Bà không chọn xuất hiện nhiều trên truyền thông mà dành tâm sức hiện diện tại các hội thảo khoa học quốc tế, tiếp tục theo đuổi các bài toán khó và đồng hành cùng thế hệ trẻ.

Sự nghiệp và những đóng góp của GS.TSKH Tạ Thị Hoài An là minh chứng sinh động cho việc nghiên cứu cơ bản chính là động lực cho sự phát triển bền vững.