Nữ Giáo sư Toán học đầu tiên của Việt Nam từng là Hiệu trưởng trường đại học, tuổi 93 vẫn minh mẫn, khỏe mạnh

Tối ngày 18/9 tới, bộ phim tài liệu “Giáo sư Hoàng Xuân Sính” sẽ được trình chiếu miễn phí đến công chúng nhằm tôn vinh hành trình cống hiến vẻ vang của nữ giáo sư toán học đầu tiên trong lịch sử dân tộc.

Bộ phim tài liệu do đạo diễn Đỗ Thị Huyền Trang thực hiện, thuộc hạng mục đề tài Danh nhân, Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Việt Nam do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt hàng Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương sản xuất.

Bộ phim sẽ chính thức trình chiếu miễn phí phục vụ đông đảo công chúng vào lúc 19h00 ngày 18/9 tại 2 địa điểm: Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương (Hà Nội) và rạp DCINE Bến Thành (TP.HCM). Đây là tác phẩm điện ảnh được lựa chọn để chiếu mở màn cho Liên hoan phim tài liệu Châu Âu - Việt Nam lần thứ 16.

Sự kiện không chỉ hướng tới việc khắc họa chân thực hành trình cống hiến bền bỉ, trí tuệ vượt bậc của nữ giáo sư mà còn truyền cảm hứng mạnh mẽ về lòng yêu nước, tinh thần xả thân vì sự nghiệp giáo dục và nghiên cứu khoa học đến thế hệ trẻ.

Trong suốt cuộc đời, GS.TSKH.NGND Hoàng Xuân Sính đã ghi dấu ấn bằng những cột mốc mang tính lịch sử, khiến cả thế giới phải nhìn nền giáo dục Việt Nam bằng sự khâm phục và hình mẫu lý tưởng cho những cải cách.

Cô gái sinh ra tại ngôi làng hiếu học bậc nhất Hà Thành

GS. Hoàng Xuân Sính sinh ra và lớn lên tại làng Cót, vùng đất khoa bảng nổi tiếng phía Tây kinh thành Thăng Long xưa (nay thuộc phường Yên Hòa, Thành phố Hà Nội). Làng Cót thuộc vùng đất tứ danh hương "Mỗ - La - Canh - Cót", nơi nổi tiếng với truyền thống hiếu học và tinh thần tôn sư trọng đạo.

Sinh ra trong một gia đình trí thức danh giá, dòng họ Hoàng của bà nối tiếp truyền thống học vấn lâu đời với ông tổ là Hoàng Quán Chi, vị khai khoa của huyện Từ Liêm xưa. Ông nội của bà là cụ Hoàng Thúc Hội (1870-1938), đỗ cử nhân khoa Bính Ngọ 1906, bác ruột là học giả Hoàng Thúc Trâm (bút danh Hoa Bằng), nhà nghiên cứu văn học, lịch sử uyên bác. Thân phụ bà là ông Hoàng Thúc Tấn, chủ hiệu may nổi tiếng trên phố Hàng Bông.

Tuy nhiên, bà lại được sinh ra trong bối cảnh đất nước đầy biến động. Đặc biệt, chiến tranh đã đặt lên vai thế hệ trí thức như bà nhiều thử thách nghiệt ngã. Nhưng cũng chính từ hoàn cảnh ngặt nghèo của dân tộc, đồng thời được vun đắp bằng môi trường gia đình giàu văn hóa và không khí trân trọng tri thức của đất Thăng Long đã đúc kết nên ở bà sự thông minh, bản lĩnh quyết đoán và tư duy đổi mới ngay khi còn trẻ.

Năm 15 tuổi, khi hiệu may của gia đình thiếu người làm, cô thiếu nữ Hoàng Xuân Sính đã trở thành một "thợ may bất đắc dĩ". Không dừng lại ở việc cắt may thông thường, bà dám nghĩ khác khi cải tiến thiết kế áo dài truyền thống thời bấy giờ: Nâng cổ áo cao hơn và tạo đường eo mềm mại. Những chiếc áo dài do bà cải tiến nhận được sự tán thưởng lớn từ khách hàng, sớm bộc lộ phẩm chất dám làm điều chưa ai làm, phẩm chất sau này định hình nên toàn bộ sự nghiệp của bà.

Trong bối cảnh phụ nữ Việt Nam cùng thời còn rất ít cơ hội tiếp cận giáo dục đại học, Hoàng Xuân Sính đã vượt qua rào cản để sang Pháp du học. Bà chinh phục các nấc thang học thuật bằng năng lực xuất sắc, trở thành người phụ nữ nước ngoài đầu tiên bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ quốc gia về Toán học tại Paris.

Dưới sự hướng dẫn của nhà toán học thiên tài Alexander Grothendieck, công trình nghiên cứu của bà đã khai sinh ra một khái niệm được giới toán học quốc tế công nhận và ghi nhận mang tên "Bất biến Sính" (Sính invariant).

Người mở đường cho giáo dục tư thục tại Việt Nam

Sau khi hoàn thành xuất sắc luận án tiến sĩ tại Pháp, giữa lúc đất nước còn nằm trong khói lửa chiến tranh, GS. Hoàng Xuân Sính đã chọn trở về Việt Nam để giảng dạy và nghiên cứu. Bà dành nhiều năm tận tụy trên bục giảng, cống hiến hết mình cho nền toán học và sự nghiệp đào tạo thế hệ trẻ.

Năm 1988, khi nền kinh tế đất nước còn vận hành theo cơ chế bao cấp, GS. Hoàng Xuân Sính cùng các cộng sự đã tạo ra một bước ngoặt lịch sử khi sáng lập Trường Đại học Thăng Long, ngôi trường đại học ngoài công lập đầu tiên tại Việt Nam.

Bà trực tiếp đảm nhiệm vai trò Hiệu trưởng đầu tiên của trường. Đứng trước nhiều giới hạn của thời đại, bà thể hiện tầm nhìn vượt trước thời gian khi đưa vào giảng dạy đồng thời 3 ngoại ngữ (Anh, Pháp, Nga) và cho giảng dạy Kế toán Mỹ, Kế toán Pháp song song với Kế toán Việt Nam.

"Trước hết, tôi nhìn thấy rằng tương lai mình phải học tiếng Anh. Lúc đó, tất cả các trường công dạy chỉ 1 ngoại ngữ là tiếng Nga. Tôi đưa ra 3 ngoại ngữ để tuỳ sinh viên chọn. Về Kế toán, lúc đó Kế toán của mình là Kế toán của một nền kinh tế kế hoạch. Tôi hiểu rằng trong tương lai không thể thế được, tôi dạy luôn 3 Kế toán: Kế toán Việt Nam để chiều lòng Bộ, rồi Kế toán Mỹ, Kế toán Pháp", bà chia sẻ về quyết định mang tính cải cách bước ngoặt.

Bên cạnh giáo dục đại học, bà còn đóng góp quan trọng cho sự phát triển của cộng đồng khoa học nữ khi góp phần thành lập Giải thưởng Kovalevskaya tại Việt Nam nhằm tôn vinh các tài năng khoa học nữ xuất sắc. Với những đóng góp to lớn đó, bà được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân và được Chính phủ Pháp trao tặng Huân chương Cành cọ Hàn lâm.

Những giá trị sẽ mãi được ghi nhận

Trước khi bộ phim tài liệu chính thức ra mắt công chúng trên toàn quốc, vào ngày 25/5/2026, Trường Đại học Thăng Long đã tổ chức buổi chiếu phim đặc biệt trong khuôn khổ chương trình "Điểm hẹn 87".

Buổi chiếu thu hút hơn 500 cán bộ, giảng viên và sinh viên tham dự. Đây là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt khi GS. Hoàng Xuân Sính có lần xuất hiện hiếm hoi trước công chúng ở tuổi 93. Buổi giao lưu giữa đoàn làm phim, gia đình và cán bộ nhà trường nhằm giúp thế hệ trẻ hiểu sâu sắc hơn về hành trình gian khổ nhưng vẻ vang của người sáng lập.

Chia sẻ tại sự kiện, ông Trương Ngọc Kim, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Thăng Long (con trai của Giáo sư) nhấn mạnh: "Cách ăn mặc của mẹ tôi rất trẻ trung. Tư tưởng đó mang vào môi trường giáo dục tôi thấy rất tốt. Chính tư tưởng của bà đã lan truyền đến hình ảnh của trường ngày hôm nay, thể hiện ở kiến trúc, trong cách đào tạo, giáo dục con người để sinh viên cảm thấy hạnh phúc".

Sự kiện trình chiếu rộng rãi bộ phim tài liệu “Giáo sư Hoàng Xuân Sính” từ ngày 18/9 đến 26/9 tới đây là một điểm nhấn trong khuôn khổ Liên hoan phim tài liệu Châu Âu - Việt Nam lần thứ 16.

Bên cạnh tác phẩm về GS. Hoàng Xuân Sính, liên hoan phim quy tụ 20 tác phẩm điện ảnh tài liệu đặc sắc (gồm 11 phim quốc tế từ 9 quốc gia Châu Âu và 9 phim do Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương sản xuất), cùng 5 tác phẩm của các nhà làm phim độc lập Việt Nam.

Thông qua việc trình chiếu miễn phí các bộ phim tài liệu giàu tính nghệ thuật và chân thực, ban tổ chức hướng tới mục đích mở ra không gian giao lưu văn hóa đa dạng, giúp công chúng hiểu sâu sắc hơn về các vấn đề xã hội đương đại, đồng thời truyền đi thông điệp mạnh mẽ về tình yêu khoa học, lòng nhân văn và khát vọng cống hiến cho cộng đồng.