Nữ Giáo sư Toán học thứ hai của Việt Nam: 20 tuổi trở thành giảng viên, từ chối sang châu Âu vì muốn cống hiến cho quê hương

Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Thanh Nhàn sinh năm 1970, thời điểm đất nước còn trong giai đoạn chiến tranh gian khổ và bước vào những năm tháng bao cấp thiếu thốn. Bà chào đời trong một gia đình nghèo có 5 người con với cha là bộ đội tập kết ra Bắc, quê ở Thừa Thiên - Huế (nay là TP. Huế), còn mẹ là một giáo viên tiểu học quê tại tỉnh Hà Tĩnh.

Dù gốc gác miền Trung, tuổi thơ của bà lại gắn liền với vùng núi cao Việt Bắc, nơi gia đình sinh sống và lập nghiệp. Bi kịch ập đến khi cha bà qua đời sớm sau thời gian dài mang bệnh từ chiến trường. Năm học lớp 9, khi cha ốm nặng, mẹ bà phải bán nhà và ứng trước nhiều tháng gạo bao cấp để có tiền về Huế chăm lo cho chồng.

Lúc ấy, cô học trò nhỏ ở lại Thái Nguyên trong chính căn nhà đã bán, tự mưu sinh bằng đủ nghề: Bắt cua, cất vó, kiếm củi, trồng rau, mót lúa để nuôi thân và tiếp tục đi học. Những ngày tháng ấy là chuỗi ngày dai dẳng đối mặt với cái đói và sự thiếu thốn.

Khi cha mất, vì hoàn cảnh quá nghèo khó, bà thậm chí không thể về chịu tang. Phải đến kỳ nghỉ hè năm nhất đại học, nhờ sự đóng góp, mua tặng tấm vé xe lửa từ những người bạn cùng lớp, bà mới có cơ hội về thăm mộ cha. Và cũng từ chính tinh thần lạc quan của người cha chiến sĩ và sự tảo tần, hy sinh vô bờ bến của người mẹ giáo viên đã trở thành điểm tựa tinh thần lớn nhất, hun đúc nên phẩm chất kiên trì, không lùi bước trước khó khăn của bà sau này.

Tài năng và niềm đam mê bất tận với Toán học của GS. Thanh Nhàn

Bộc lộ năng khiếu Toán học từ sớm, năm 16 tuổi, bà thi đỗ vào Khoa Toán, Trường Đại học Sư phạm Việt Bắc (nay là Trường Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên). Bằng sự nỗ lực vượt bậc, bà tốt nghiệp loại giỏi và được giữ lại trường làm giảng viên khi mới tròn 20 tuổi.

Con đường học thuật tiếp tục trải dài khi bà nhận bằng Thạc sĩ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và hoàn thành luận án Tiến sĩ tại Viện Toán học vào năm 2001.

Năm 2005, ở tuổi 35, bà được công nhận chức danh Phó Giáo sư, trở thành nữ Phó Giáo sư Toán học trẻ nhất Việt Nam thời điểm đó. Đi sâu vào nghiên cứu lĩnh vực Đại số giao hoán, bà liên tục công bố nhiều công trình trên các tạp chí quốc tế uy tín.

Trân trọng tài năng của bà, nhiều viện nghiên cứu toán học và vật lý hàng đầu tại Pháp, Ý, Thụy Sĩ đã gửi lời mời bà sang làm việc. Tuy nhiên, bà đã từ chối cơ hội ở lại nước ngoài để trở về gắn bó với Đại học Thái Nguyên, nơi bà coi là "mái nhà khoa học" đã nuôi dưỡng mình.

Năm 2011, bà vinh dự nhận Giải thưởng Kovalevskaia, giải thưởng cao quý dành cho các nữ nhà khoa học xuất sắc. Đến năm 2015, ở tuổi 45, bà chính thức được công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh Giáo sư, trở thành nữ Giáo sư Toán học thứ hai trong lịch sử Việt Nam, sau Giáo sư Hoàng Xuân Sính.

Chia sẻ về cột mốc này, bà xúc động mô tả cảm giác "như trong mơ". Giới chuyên môn cũng đánh giá hành trình của bà là một trường hợp đặc biệt, chứng minh rằng phụ nữ hoàn toàn có thể chinh phục đỉnh cao trong lĩnh vực vốn đầy thách thức.

Theo lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo, bà là người dày dặn kinh nghiệm, am hiểu sâu sắc về ngành, đồng thời tin tưởng bà sẽ phát huy tâm huyết để hoàn thành tốt các nhiệm vụ trọng yếu được giao.

Người truyền cảm hứng và nỗi trăn trở với sự nghiệp giáo dục

Dù ở vị trí nhà khoa học hay cán bộ quản lý, trong mắt đồng nghiệp, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Thanh Nhàn luôn là một người gần gũi, giản dị và tận tụy với công việc.

Trưởng thành từ gian khó, nữ Giáo sư luôn nỗ lực để trở thành hình mẫu lý tưởng với thế hệ trẻ. Bà luôn nhắn nhủ tới các sinh viên rằng xuất phát điểm nghèo khó không phải là rào cản nếu mỗi người có đủ quyết tâm và cơ hội học tập phù hợp.

Dù vậy, bà vẫn giữ góc nhìn rất cởi mở khi cho rằng không nên áp đặt mô hình vất vả của thế hệ trước lên người trẻ hiện nay. Theo bà, thế hệ đi trước có thể chấp nhận thiếu thốn để theo đuổi đam mê, nhưng xã hội ngày nay cần tạo điều kiện tốt hơn để người trẻ yên tâm cống hiến.

Bà cũng nhiều lần bày tỏ sự trăn trở về mức thu nhập còn hạn chế của đội ngũ làm khoa học. Bà nhận định đây là rào cản lớn khiến nhiều tài năng khó toàn tâm cho nghiên cứu. Nếu có chính sách đầu tư xứng đáng, đất nước chắc chắn sẽ thu hút thêm nhiều người trẻ giỏi bước vào con đường khoa học.

Với Giáo sư, Tiến sĩ Thanh Nhàn, cống hiến không chỉ là những công trình toán học khô khan trên giấy mà còn là hành trình mở đường, tiếp sức cho các thế hệ học sinh, sinh viên vươn lên xây dựng đất nước.