Sang tháng 10, Luật Đất đai sửa đổi dự kiến thông qua: Người bị thu hồi đất đón loạt thay đổi mới về bồi thường, tái định cư

Dự án Luật Đất đai (sửa đổi), hay dự thảo Luật Đất đai 2026, dự kiến được Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10/2026.

Theo dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi), chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất được đề xuất theo hướng chuyển từ tư duy chỉ “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân”, trong đó người có đất ở bị thu hồi có thể được ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ.

Theo Tờ trình, việc sửa đổi Luật Đất đai 2024 nhằm giải quyết những vấn đề cấp bách phát sinh trong thực tiễn, tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế và khơi thông nguồn lực đất đai phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Trên cơ sở định hướng được Trung ương thông qua và kết quả tổng kết gần 2 năm thi hành Luật Đất đai 2024, Chính phủ đề xuất 7 nhóm chính sách lớn. Trong đó, nhóm chính sách thứ ba tập trung hoàn thiện cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Mục tiêu của chính sách là bảo đảm hài hòa lợi ích, giảm khiếu kiện, ổn định đời sống của người có đất bị thu hồi và đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án. Đồng thời, chính sách mới được định hướng nhằm phòng ngừa tình trạng lợi dụng quá trình thu hồi đất để đầu cơ bồi thường, xây dựng trái phép hoặc trục lợi.

Luật Đất đai sửa đổi: Bồi thường về đất theo hướng ưu tiên giao đất cùng mục đích

Theo Điều 42 của bản dự thảo ngày 8/8/2026, việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, minh bạch, kịp thời và đúng quy định của pháp luật; vì lợi ích chung, sự phát triển bền vững, văn minh và hiện đại của cộng đồng, địa phương; đồng thời quan tâm đến đối tượng chính sách xã hội và người trực tiếp sản xuất nông nghiệp.

Đáng chú ý, việc bồi thường về đất được đề xuất thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi. Trường hợp không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền.

Trong trường hợp địa phương có điều kiện về quỹ đất, quỹ nhà ở và người có đất thu hồi có nhu cầu, người dân được xem xét bồi thường bằng đất khác mục đích sử dụng với loại đất thu hồi hoặc bằng nhà ở. Nếu người có đất thu hồi được bồi thường bằng đất hoặc nhà ở nhưng có nhu cầu nhận tiền thì được bồi thường bằng tiền.

Như vậy, dự thảo đặt ra nhiều phương thức bồi thường, tùy thuộc vào quỹ đất, quỹ nhà ở của địa phương và nhu cầu của người có đất bị thu hồi. Đối với người có đất ở bị thu hồi, Chính phủ đề xuất ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ.

Bên cạnh bồi thường về đất, chủ sở hữu tài sản theo quy định của pháp luật dân sự nếu bị thiệt hại về tài sản cũng được bồi thường. Chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh phải ngừng sản xuất, kinh doanh do Nhà nước thu hồi đất thì được xem xét hỗ trợ.

Nhà nước có trách nhiệm hỗ trợ người có đất thu hồi và chủ sở hữu tài sản để tạo điều kiện có việc làm, có thu nhập, ổn định đời sống và sản xuất.

Khu tái định cư phải bảo đảm hạ tầng đồng bộ

Một điểm đáng chú ý khác trong dự thảo là yêu cầu đối với khu tái định cư. Theo đó, khu tái định cư phải hoàn thiện các điều kiện về hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đồng bộ theo quy hoạch chi tiết được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

Khu tái định cư đồng thời phải phù hợp với truyền thống văn hóa, phong tục, tập quán của cộng đồng dân cư nơi có đất thu hồi. Một khu tái định cư có thể được bố trí cho một hoặc nhiều dự án.

Theo định hướng của Chính phủ, việc thay đổi chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhằm hướng tới việc bảo đảm cuộc sống của người dân sau khi bị thu hồi đất, thay vì chỉ tập trung vào việc bồi thường đối với tài sản bị thu hồi.

Tờ trình cũng đề xuất giao chính quyền địa phương ban hành chính sách hỗ trợ đặc biệt khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án quan trọng quốc gia hoặc dự án khẩn cấp có quy mô thu hồi đất lớn, ảnh hưởng đến nhiều người sử dụng đất, chủ sở hữu tài sản hoặc có nguồn gốc đất phức tạp.

Chính sách hỗ trợ trong những trường hợp này có thể khác với quy định chung của Luật Đất đai để phù hợp với tính chất, quy mô và yêu cầu thực tế của từng dự án.

Bên cạnh đó, Chính phủ đề xuất bỏ điều kiện phải có thu nhập ổn định từ sản xuất nông nghiệp đối với cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm. Mức hỗ trợ bằng tiền được đề xuất không quá 5 lần giá đất trong bảng giá đất. Đối tượng được hưởng hỗ trợ cũng sẽ được quy định cụ thể nhằm bảo đảm thống nhất, thuận lợi khi thực hiện.

Đề xuất linh hoạt thủ tục thu hồi đất nhưng phải bảo đảm quyền lợi người dân

Cùng với việc thay đổi định hướng bồi thường, Chính phủ đề xuất thực hiện linh hoạt hơn thủ tục thu hồi đất. Theo đó, một số dự án đặc thù có thể được thu hồi đất trước khi phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được phê duyệt hoặc trước khi hoàn thành bố trí tái định cư.

Đề xuất này nhằm đẩy nhanh tiến độ các dự án quan trọng quốc gia, dự án đầu tư công khẩn cấp hoặc dự án đã được đa số người dân đồng thuận. Hiện nay, việc thu hồi đất thường kéo dài do thiếu quỹ đất tái định cư, thủ tục phức tạp, khó xác định giá đất và người dân chưa đồng thuận với mức bồi thường.

Tuy nhiên, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị chỉ áp dụng cơ chế này trong trường hợp thật sự cần thiết, cấp bách và vì lợi ích chung. Đồng thời, cần quy định rõ cách bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp và hạn chế rủi ro cho người bị thu hồi đất.

Cơ quan thẩm tra cũng yêu cầu làm rõ căn cứ, tiêu chí đối với các trường hợp mới thuộc diện Nhà nước thu hồi đất. Các trường hợp được đề xuất gồm thực hiện điều ước quốc tế; xây dựng nhà ở cho thuê, nhà ở chính sách thuộc sở hữu Nhà nước; hoặc thu hồi phần đất còn lại không đủ điều kiện sử dụng theo đề nghị của người dân.

Khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, nếu người sử dụng đất có nhu cầu thu hồi phần diện tích còn lại của thửa đất thu hồi thì cơ quan, người có thẩm quyền thu hồi đất xem xét, quyết định thu hồi và thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ, quản lý diện tích đất này theo quy định của Chính phủ.

Kinh phí và chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được thực hiện theo quy định của Chính phủ. Kinh phí bồi thường, hỗ trợ trong trường hợp thu hồi phần diện tích còn lại được tính vào kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của dự án đầu tư.

Dự thảo cũng đưa ra quy định đối với trường hợp chuyển quyền sử dụng đất trong thời gian thông báo thu hồi đất có hiệu lực.

Theo đó, nếu người có đất thu hồi thực hiện chuyển quyền sử dụng đất trong thời gian này thì bên nhận chuyển quyền sử dụng đất được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhưng không vượt quá tổng mức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư áp dụng đối với bên chuyển quyền sử dụng đất.

Quy định này được đề xuất nhằm ngăn chặn tình trạng đầu cơ, trục lợi chính sách và xây dựng trái phép trong quá trình thu hồi đất.