Sửa Luật Đất đai: Bồi thường phải tính cả sinh kế, không chỉ giá trị đất bị thu hồi

Thảo luận tại hội trường sáng 29/10 về dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi), nhiều đại biểu Quốc hội cho rằng chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cần được đánh giá từ khả năng ổn định cuộc sống thực tế của người dân, thay vì chỉ căn cứ vào việc hoàn thành phương án bồi thường.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Hải Phòng) nhận định việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư liên quan trực tiếp đến đời sống của hàng triệu người dân, đồng thời là một trong những nguyên nhân phát sinh khiếu nại, khiếu kiện kéo dài.

Theo ông Sơn, một hộ gia đình có thể nhận đủ tiền bồi thường theo phương án được phê duyệt nhưng vẫn không đủ khả năng tạo lập chỗ ở tương đương hoặc khôi phục nguồn thu nhập tại nơi ở mới.

Vấn đề không chỉ nằm ở số tiền được bồi thường, bởi đất đai còn gắn với sinh kế, phương thức sản xuất, hoạt động kinh doanh và các mối quan hệ kinh tế được hình thành qua nhiều năm. Với những hộ sống dựa vào vườn cây, ao nuôi thủy sản hoặc cửa hàng tại nhà, việc chuyển đến nơi ở mới có thể khiến nguồn thu nhập bị gián đoạn, nhất là khi khu tái định cư thiếu việc làm hoặc xa địa điểm kinh doanh cũ.

Dự thảo luật đã bổ sung trách nhiệm của Nhà nước trong bảo đảm sinh kế, đồng thời đề cập cơ chế bồi thường bằng đất ở, nhà ở tại chỗ đối với một số dự án. Tuy nhiên, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng cần cụ thể hóa hơn các quy định để bảo đảm quyền lợi thực chất của người bị thu hồi đất.

Ông đề nghị bổ sung vào Điều 41 nguyên tắc xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên cơ sở đánh giá khả năng phục hồi sinh kế, điều kiện nhà ở và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Cùng với đó, cần xác định rõ trách nhiệm theo dõi, đánh giá đời sống người dân sau tái định cư.

Phải đánh giá khả năng phục hồi sinh kế sau thu hồi đất

Cùng quan điểm, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (Cần Thơ) cho rằng việc khảo sát thu nhập trước khi phê duyệt phương án bồi thường cần phản ánh đúng thực tế sản xuất, kinh doanh của người dân, đặc biệt là các hộ trồng cây lâu năm, nuôi trồng thủy sản hoặc kinh doanh nhỏ có thu nhập biến động theo mùa vụ.

Nếu chỉ ghi nhận thu nhập tại một thời điểm, cơ quan chức năng có thể chưa đánh giá đầy đủ mức sống cũng như mức độ phụ thuộc của người dân vào diện tích đất bị thu hồi.

Đại biểu đề nghị quy định rõ các trường hợp bị mất hoặc giảm đáng kể thu nhập do thu hồi đất, đồng thời xây dựng phương án phục hồi sinh kế với kinh phí, thời gian thực hiện, cơ quan chịu trách nhiệm và chỉ tiêu đánh giá kết quả. Phương án này cần được lấy ý kiến người bị ảnh hưởng và phê duyệt cùng phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Bà Diễm cũng đề xuất UBND cấp tỉnh tổ chức theo dõi, đánh giá việc làm, thu nhập và điều kiện sống của người dân sau thu hồi đất. Trường hợp người dân chưa ổn định sinh kế do tác động trực tiếp từ việc thu hồi đất, cơ quan chức năng cần có biện pháp hỗ trợ bổ sung hoặc đề xuất phương án xử lý phù hợp.

Ở góc độ bảo đảm mức bồi thường, đại biểu Nguyễn Bình Tân (Cà Mau) kiến nghị việc bồi thường phải tương xứng với giá trị quyền sử dụng đất bị thu hồi, tiệm cận giá thực tế. Căn cứ xác định giá đất, dữ liệu so sánh, kết quả kiểm kê và phương án bồi thường cũng cần được công khai để người dân có thể tiếp cận, phản hồi khi quyền lợi chưa được bảo đảm.

Không thể để tạm cư kéo dài thay cho tái định cư

Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Bình Tân lưu ý là điều kiện tạm cư đối với người dân thuộc diện phải bố trí tái định cư. Ông đề nghị luật hóa các điều kiện tối thiểu về tạm cư, bảo đảm nguyên tắc bố trí tái định cư trước khi thu hồi đất.

Theo khoản 4 Điều 41 dự thảo, việc cưỡng chế thu hồi đất trong trường hợp phải bố trí tái định cư chỉ được thực hiện sau khi đã bố trí tái định cư hoặc tạm cư theo phương án được phê duyệt. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng cần làm rõ cơ chế bảo vệ quyền lợi người dân nếu thời gian tạm cư kéo dài, chỗ ở tạm không bảo đảm điều kiện sinh hoạt hoặc khu tái định cư chậm hoàn thành.

Ông đề nghị bỏ cụm từ “hoặc bố trí tạm cư” tại khoản 4 Điều 41. Nếu vẫn giữ quy định này, luật cần xác định cụ thể thời hạn tạm cư, tiêu chuẩn chỗ ở, mức hỗ trợ thuê nhà, thời điểm bàn giao nơi ở chính thức và trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền khi chậm bố trí tái định cư.

“Không thể coi tạm cư là một giải pháp thay thế vô thời hạn cho tái định cư”, đại biểu Nguyễn Bình Tân nhấn mạnh.

Theo ông, việc phải rời nơi ở cũ và thuê nhà trong thời gian dài có thể kéo theo nhiều hệ lụy như con cái phải chuyển trường, người lao động mất điều kiện làm ăn, sinh kế bị gián đoạn. Những tổn thất này không chỉ dừng ở tiền thuê nhà mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ đời sống gia đình. Nếu khoản hỗ trợ không được điều chỉnh theo thời gian thực tế, người dân có thể phải gánh thêm chi phí sau khi đã bàn giao đất cho dự án.