TS. Nguyễn Quốc Việt: Tất cả chúng ta đều vui mừng khi EVN có lãi trở lại

Phát biểu tại Hội thảo "Chuyển dịch năng lượng - Động lực cho mục tiêu tăng trưởng hai con số", TS. Nguyễn Quốc Việt, Giảng viên Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho rằng ngành điện hiện đang đứng trước áp lực rất lớn khi cùng lúc phải bảo đảm an ninh năng lượng, duy trì giá điện hợp lý và đáp ứng các cam kết chuyển đổi xanh.

Theo ông, khi thảo luận về thị trường điện, vấn đề không đơn thuần là giá điện tăng hay giảm bao nhiêu phần trăm. Điều mà các doanh nghiệp, đặc biệt là các nhà đầu tư trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, quan tâm nhiều hơn chính là mức độ ổn định của chính sách và khả năng dự báo rủi ro trong dài hạn.

"Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp đầu tư vào năng lượng tái tạo, điều họ quan tâm hơn cả là khả năng dự báo chính sách và mức độ rủi ro thể chế", TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh.

Ông cho biết rất chia sẻ với những áp lực mà ngành điện đang phải đối mặt. Việc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) công bố có lãi trở lại được xem là tín hiệu tích cực đối với nền kinh tế.

"Tất cả chúng ta đều vui mừng khi EVN có lãi trở lại. Tuy nhiên, phía sau câu chuyện đó vẫn còn những áp lực rất lớn liên quan đến cân đối tài chính, bảo đảm nguồn cung điện và yêu cầu đầu tư cho hệ thống điện trong tương lai", ông nói.

Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, bài toán đặt ra không phải chỉ là EVN có lãi hay không, mà là cơ chế phân bổ rủi ro trong thị trường điện hiện nay đang được thiết kế như thế nào. Nếu phần lớn rủi ro bị chuyển sang phía doanh nghiệp, đặc biệt là các nhà phát triển năng lượng tái tạo, thì động lực đầu tư và khả năng huy động vốn của khu vực tư nhân sẽ bị ảnh hưởng đáng kể.

Ông cho rằng thị trường điện cần được xây dựng theo hướng hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp điện lực, nhà đầu tư và người tiêu dùng. Những rủi ro như thay đổi chính sách, cắt giảm công suất phát điện hoặc điều chỉnh cơ chế mua bán điện cần được phân bổ hợp lý thay vì dồn vào một phía.

Từ thực tế tiếp xúc với các doanh nghiệp trong khu công nghiệp, các quỹ đầu tư và nhà phát triển dự án năng lượng tái tạo, TS. Nguyễn Quốc Việt cho biết yếu tố được nhắc đến nhiều nhất là tính ổn định và khả năng dự báo của chính sách.

Những thay đổi liên quan đến cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), các điều khoản trong hợp đồng mua bán điện hay nguy cơ bị cắt giảm công suất phát điện đều tác động trực tiếp đến quyết định đầu tư. Đặc biệt, tình trạng cắt giảm công suất trong một số thời điểm đã làm gia tăng lo ngại về khả năng hoàn vốn của các dự án năng lượng tái tạo.

Theo ông, đây cũng là yếu tố khiến nhiều tổ chức tài chính quốc tế trở nên thận trọng hơn khi xem xét cấp vốn cho các dự án năng lượng tại Việt Nam.

"Trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, khả năng tiếp cận nguồn vốn phụ thuộc rất lớn vào các cam kết trong hợp đồng mua bán điện và khả năng dự báo dòng tiền trong dài hạn. Khi các rủi ro về chính sách hoặc vận hành chưa được xử lý rõ ràng, các tổ chức tài chính sẽ thận trọng hơn trong việc cấp vốn cho dự án", ông phân tích.

Bên cạnh câu chuyện giá điện, TS. Nguyễn Quốc Việt cho rằng cần nhìn nhận rộng hơn về các công cụ điều tiết thị trường. Theo ông, giá điện không phải là giải pháp duy nhất để điều chỉnh hành vi sử dụng điện.

Ông dẫn ví dụ về đề xuất điều chỉnh khung giờ cao điểm. Việc thay đổi thời gian tính giờ cao điểm không làm tăng chi phí điện sinh hoạt của người dân nhưng có thể giúp chia sẻ áp lực với doanh nghiệp sản xuất, đồng thời khuyến khích tối ưu hóa phụ tải và thúc đẩy đầu tư vào các hệ thống lưu trữ năng lượng.

"Trong bối cảnh chưa thể triển khai đầy đủ cơ chế giá điện hai thành phần, việc điều chỉnh cách thức sử dụng điện theo thời gian cũng là một công cụ chính sách quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả vận hành của hệ thống điện", ông nhận định.

Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Quốc Việt, những khó khăn của thị trường điện hiện nay không chỉ nằm ở cơ chế giá mà còn xuất phát từ các hạn chế về hạ tầng kỹ thuật và hệ thống truyền tải điện.

Ông cho rằng nhu cầu đầu tư năng lượng tại miền Bắc đang rất lớn nhưng quá trình phát triển năng lượng tái tạo vẫn gặp nhiều trở ngại. Một trong những nguyên nhân quan trọng là thị trường điện cạnh tranh chưa hoàn thiện, cơ chế giá điện hai thành phần chưa được áp dụng đầy đủ và thị trường vẫn vận hành theo mô hình một người mua duy nhất.

Đây là điểm nghẽn lớn, kéo theo nhiều xung đột lợi ích trong quá trình triển khai các hợp đồng mua bán điện trực tiếp giữa các bên tham gia thị trường.

Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, để thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng và thu hút dòng vốn tư nhân, cần giải quyết đồng thời các bài toán về kỹ thuật, kinh tế và thể chế. Giá điện chỉ là một phần của vấn đề.

Ông đánh giá các định hướng trong Nghị quyết 70 đã thể hiện tư duy đổi mới và cởi mở hơn đối với phát triển năng lượng. Tuy nhiên, để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, cần có sự đồng bộ giữa hạ tầng kỹ thuật, cơ chế vận hành và khuôn khổ pháp lý.

"Chỉ khi thị trường điện cạnh tranh được hoàn thiện theo hướng minh bạch, vận hành theo cơ chế thị trường và có khả năng dự báo cao, Việt Nam mới có thể huy động hiệu quả nguồn lực xã hội cho quá trình chuyển dịch năng lượng và đáp ứng mục tiêu tăng trưởng trong giai đoạn tới", TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh.