TS. Võ Trí Thành: Đừng chỉ nghĩ đến thoái vốn hay bán vốn, đã đến lúc phải tính chuyện tăng vốn cho doanh nghiệp Nhà nước

Không thể chỉ đo doanh nghiệp Nhà nước bằng lợi nhuận

Tại Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng”, TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, cho rằng việc Bộ Tài chính nghiên cứu phương án chuyển cơ quan chủ quản các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước có vai trò đặc biệt về Chính phủ hoặc một số bộ, ngành chỉ là một phần của quá trình cải cách. Điều cốt lõi là phải thay đổi tư duy quản trị và đánh giá doanh nghiệp Nhà nước.

Theo TS. Võ Trí Thành, các báo cáo hiện nay chủ yếu đánh giá doanh nghiệp Nhà nước thông qua những chỉ tiêu truyền thống như lợi nhuận, hiệu quả hay năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, cách tiếp cận này chưa phản ánh đầy đủ vai trò mà khu vực doanh nghiệp Nhà nước được kỳ vọng đảm nhận trong giai đoạn phát triển mới.

Ông cho rằng cần bổ sung ít nhất hai nhóm tiêu chí quan trọng. Thứ nhất là khả năng góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc như lạm phát, năng lượng hay biến động bên ngoài.

Thứ hai là vai trò tiên phong, dẫn dắt, thể hiện ở sức mạnh thương hiệu, khả năng cạnh tranh quốc tế, mức độ lan tỏa trong hệ sinh thái doanh nghiệp cũng như năng lực làm chủ các công nghệ chiến lược.

"Chúng ta luôn nói doanh nghiệp Nhà nước có vai trò dẫn dắt nhưng chưa đánh giá được đóng góp cụ thể. Ngoài Viettel, giá trị thương hiệu của các doanh nghiệp Nhà nước khác đang ở đâu? Phải có cách đánh giá mới, phù hợp với bối cảnh mới", ông nói.

Đã đến lúc nghĩ đến tăng vốn, không chỉ bán vốn

Một trong những điểm nhấn trong quan điểm của TS. Võ Trí Thành là cần thay đổi tư duy về tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước. Theo ông, nhiều năm qua, trọng tâm cải cách thường xoay quanh thoái vốn, cổ phần hóa hoặc bán vốn Nhà nước. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, từng đó là chưa đủ.

"Không chỉ có thoái vốn, cổ phần hóa hay bán vốn mà còn phải nghĩ đến tăng vốn", ông nhấn mạnh.

Theo vị chuyên gia, nhiều ngân hàng thương mại Nhà nước hiện rất cần được bổ sung vốn để đáp ứng yêu cầu mở rộng tín dụng và nâng cao năng lực tài chính.

Không chỉ vốn, doanh nghiệp Nhà nước cũng cần được tăng cường về nguồn nhân lực, đội ngũ lãnh đạo, kỹ năng lao động và năng lực cạnh tranh quốc tế nếu muốn hình thành những tập đoàn đủ sức cạnh tranh với các doanh nghiệp lớn trên thế giới.

Trong quá trình này, TS. Võ Trí Thành đánh giá vai trò của Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) sẽ ngày càng quan trọng.

Theo ông, cùng với sự phát triển của AI, các chuỗi doanh nghiệp dẫn dắt, chiến lược đầu tư ra nước ngoài và hoạt động mua bán - sáp nhập (M&A) các công ty công nghệ, SCIC cần trở thành công cụ đầu tư chiến lược của Nhà nước thay vì chỉ thực hiện nhiệm vụ quản lý và thoái vốn.

Trao quyền phải đi đôi với giám sát

Đề cập đến mô hình quản trị doanh nghiệp Nhà nước trong giai đoạn mới, TS. Võ Trí Thành cho rằng nguyên tắc cần hướng tới là tách chức năng quản lý Nhà nước và quản trị doanh nghiệp, nhưng không thể áp dụng một cách cứng nhắc.

Theo ông, ở những lĩnh vực đặc thù như quốc phòng hay an ninh, việc tách bạch tuyệt đối là không phù hợp.

Quan trọng hơn, doanh nghiệp Nhà nước cần được trao nhiều quyền tự chủ hơn, song quyền hạn phải luôn đi kèm với cơ chế giám sát hiệu quả.

"Bản chất doanh nghiệp Nhà nước là đại diện của đại diện nên luôn tồn tại xung đột lợi ích và rủi ro đạo đức. Điều quan trọng là thiết kế cơ chế giám sát phù hợp, từ cơ chế báo cáo, thông báo đến xin ý kiến, với nhiều cấp độ khác nhau chứ không chỉ một cách duy nhất", ông phân tích.

Ông cũng cho rằng các tập đoàn Nhà nước cần được phép sử dụng các công cụ quản trị rủi ro hiện đại như phái sinh tài chính để phòng ngừa biến động thị trường.

"Nếu sử dụng đúng, các công cụ này giúp biến bất định thành xác định. Điều quan trọng là phải có cơ chế để hội đồng quản trị tự chịu trách nhiệm xử lý rủi ro, chứ không phải cứ phát sinh thua lỗ là quy trách nhiệm", ông nói.

SCIC cần trở thành quỹ đầu tư quốc gia

Theo TS. Võ Trí Thành, về dài hạn, SCIC có thể được phát triển theo mô hình quỹ đầu tư quốc gia, với năng lực đầu tư chuyên nghiệp thay vì chỉ làm nhiệm vụ bán vốn.

"Không chỉ biết bán vốn mà còn phải biết mua, biết đầu tư như các quỹ đầu tư lớn trên thế giới", ông nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, ông cũng dẫn Nghị quyết 79 khi nhấn mạnh Nhà nước chỉ nên đầu tư vào những lĩnh vực doanh nghiệp tư nhân không làm hoặc chưa muốn làm.

Theo ông, chữ "chưa" mang ý nghĩa rất quan trọng vì thể hiện sự linh hoạt trong từng giai đoạn phát triển, thay vì mặc định Nhà nước thay thế khu vực tư nhân.

Đối với hoạt động thoái vốn, TS. Võ Trí Thành cho rằng bài học từ Hãng phim truyện Việt Nam cho thấy điều quan trọng nhất là phải xác định rõ mục tiêu của từng thương vụ.

"Nếu mục tiêu chỉ là thu tiền thì sẽ có một cách làm. Nhưng nếu muốn giữ ngành, giữ thương hiệu thì sẽ phải có cách định giá, lựa chọn nhà đầu tư và tỷ lệ sở hữu khác. Điều quan trọng nhất vẫn là minh bạch để thị trường chấp nhận", ông kết luận.